موجودات قرار داده است . « هُوَ الَّذِى خَلَقَ لَكُمْ مَّا فِى الْأَرْضِ جَمِيعاً . . . » . « 1 »
دوم : وجود امكانات متناسب ؛
انسانها بايد وضعيت متناسب را براى خود فراهم نمايند و براى فراهم شدن وضعيت متناسبِ ديگران نيز همكارى كنند .
پايه و اساس بررسى عوامل فقر به همين دو امر بستگى دارد و در هر يك از اين دو جهت ، مكاتب فلسفى و اقتصادى معاصر مطالبى را گفتهاند .
گروهى امر اول را انكار كرده و معتقدند مسئلهء فقر ( و اصولًا مشكلات اقتصادى ) ناشى از كمبود مواد اوليه و محدوديت منابع توليد است . به بيان ديگر ، نيازهاى بشر نامحدود است و منابع توليد محدود ، و به اصطلاح عدم توازن عرضه و تقاضا اقتضا مىكند فقر و گرسنگى و مشكلات اقتصادى به صورت معمايى لاينحل و ضرورت اجتماعى تلقّى گردد و محروميت به هيچ وجه از زندگى بشر جدا نباشد .
نقد و بررسى :
در جهانبينى اسلامى ، نظام جهان تكوين آنچنان سنجيده و حساب شده است كه اگر بشر در استفاده و بهرهبردارى از مواد اوليهء جهان تكوين و عالم طبيعت ، نظام تشريعى الهى را رعايت كند و احكام و قوانين اسلام را به اجرا درآورد ، در هيچ عصر و زمانى با مشكل اقتصادى و بحرانهاى ناشى از فقر مواجه نخواهد شد .
قرآن مجيد در اين باره تعبيرات قابل توجهى دارد كه از مجموع آنها استفاده مىشود در خوان گستردهء الهى ندرت و كمبودى وجود ندارد :
1 . « « أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماوَاتِ وَمَا فِى الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً . . . » ؛ آيا نديديد خداوند آنچه را در آسمانها و زمين است مسخّر شما كرده و نعمتهاى آشكار و پنهان خود را به وفور بر شما ارزانى داشته است » . « 2 »
2 . « « وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِى الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا » ؛ هيچ جنبندهاى در زمين نيست مگر اينكه روزى او بر خدا است » . « 3 »
3 . « « وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَاتُحْصُوهَا » ؛ و اگر نعمتهاى خدا را بشماريد هرگز نمىتوانيد آنها را احصا كنيد » . « 4 »
4 . « « وَلَقَدْ مَكَّنَّاكُمْ فِي الْأَرْضِ وَجَعَلْنَا لَكُمْ فِيهَا مَعَايِشَ قَلِيلًا مَّا تَشْكُرُونَ » ؛ ما تسلّط و حاكميت بر زمين را براى شما قرار داديم و انواع وسايل معيشت را براى شما فراهم كرديم ؛ ولى كمتر شكر مىكنيد » . « 5 »
از آيات ديگرى از قرآن استفاده مىشود كه اين مواهب نامحدود نيست ، بلكه كافى است ، بنابراين در حفظ آنها و اعتدال در مصرف آنها بايد كوشيد . قرآن مىفرمايد : « « وَإِنْ مِّنْ شَىْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا
هامش
( 1 ) . بقره ، آيهء 29 .
( 2 ) . لقمان ، آيهء 20 . جالب اينكه در ذيل آيه جملهاى است كه به نظر مىرسد پاسخ اتهام طرفداران سرمايهدارى است : « وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِى اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدىً وَلَا كِتَابٍ مُّنِيرٍ » بنابراين كمبود موادّ اوليه در طبيعت گمانى بيش نيست و هيچگونه پايگاه علمى و واقعى ندارد .
( 3 ) . هود ، آيهء 6 .
( 4 ) . ابراهيم ، آيهء 34 و نحل ، آيهء 18 .
( 5 ) . اعراف ، آيهء 10 .