محروميت از ضروريّات زندگى مانند خوراك و پوشاك و مسكن . دربارهء اينگونه فقر در قرآن مجيد آيات زيادى ديده مىشود مانند : « لِلفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَايَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِى الْأَرْضِ . . . » « 1 » اين آيه شرح حال گروهى از مسلمانان نيازمند نخستين را چنين بيان مىكند : نيازمندانى كه ( در راه خدا ) به تنگنا دچار شدهاند ، از وطن آواره شده و شركت در ميدانهاى جنگ به آنها اجازه نمىدهد براى تأمين مخارج زندگى دست به كسب و كار بزنند ؛ از راه سفرهاى تجارى نيز نمىتوانند تحصيل سرمايهاى كنند .
در آيات مربوط به مصارف زكات و خمس و انفاقهاى مستحبّى نيز كراراً به اين نوع فقر در قرآن اشاره شده است .
4 . فقر روحى و اخلاقى : از اين فقر ، به « فقر النفس » تعبير شده است . « 2 » انسان چون آميزهاى از جسم و روح است همانگونه كه جسم او نياز به غذا و ساير نيازمندىها دارد و كسى كه فاقد آنها باشد مبتلا به فقر مادّى است ، روح او نيز به تغذيهء مناسب نياز دارد و كمبود آن براى انسان فقر روحى را به دنبال خواهد داشت . البته اين نوع فقر شاخههاى متعددى دارد ؛ مانند فقر ناشى از طمع و آز ، حرص و دنياطلبى ، بخل و مانند آن .
از ميان اين اقسام چهارگانه ، قسم اوّل ( فقر ذاتى ) غير اختيارى است و اعتراف و اذعان به آن در مقابل خداوند بزرگترين افتخار براى انسان محسوب مىشود و او را به كرنش در مقابل معبود و خضوع و اطاعت او وا مىدارد ، لذا اين فقر فخر بشريت است . همانگونه كه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : «
الفقر فخري » « 3 »
بنابر تفسيرى كه فلاسفه براى اين حديث قائلند .
قسم دوم و چهارم ، فقر مذموم و بيچاره كنندهء انسان است . مبارزهء با اين دو گونه فقر بر هر انسانى لازم است و بر هاديان امت ، علما و دانشمندان است كه براى رفع اين گونه امراض و كمبودها از جامعهء انسانى واجب تلاش كنند .
نوع سوم ( فقر اقتصادى ) موضوع مورد بحث در اين مقاله است كه در اصطلاح نيز فقر در همين معنا به كار مىرود . بحثهاى مربوط به آن در اين نوشتار در پنج گفتار پىگيرى مىشود :
گفتار اوّل : انواع فقر اقتصادى
گفتار دوم : عوامل و اسباب فقر در جامعهء بشرى
گفتار سوم : نكوهش شديد فقر در فرهنگ اسلامى
گفتار چهارم : پيامدها و آثار ويرانگر فقر در جامعهء انسانى
گفتار پنجم : طرق مبارزه با فقر
* * *
گفتار اوّل : انواع فقر اقتصادى
براى اين نوع فقر تقسيمات مختلفى را مىتوان
هامش
( 1 ) . بقره ، آيهء 273 .
( 2 ) . مفردات راغب ، مادهء « فقر » .
( 3 ) . بحارالانوار ، ج 69 ، ص 30 .