چندان تأثيرگذارى در اين دوره فعاليّت نداشتهاند .
آنان مطلب جديدى را به تلمود نيفزودند و صرفاً توضيحاتى را افزودند كه تا حدّى شبيه آراى آموراها بود .
با اين حساب ، كار ساووراها عبارت بود از تنظيم و فصلبندى تلمود ، روشن كردن برخى از آراى هلاخايى نامعلوم ، بيان بحثها و توضيحات اضافى متون موجود ، و افزودن عبارتهاى كوتاه راهنما براى تسهيل مطالعهء متن . « 1 »
ز ) دورهء گائونيم ( نوابغ )
با تدوين شريعت شفاهى در ميشنا و تلمود ، تحوّل و تطور شريعت يهود به پايان نرسيد ، بلكه دوران جديدى آغاز شد كه آثار مهمّى را نيز در شريعت يهود در پى داشت . از پايان دورهء تلمود تا حدوداً ميانهء سدهء يازدهم را دورهء گائونيم « 2 » مىنامند .
نام اين دوره از واژهء « گائون » ( به معناى نابغه ، علّامه ) كه لقب رسمى رؤساى آكادمىهاى بابل ( سورا و پومبديتا ) بود گرفته شده است . در بخش عمدهء اين عصر آكادمىهاى بابل مركز معنوى و فرهنگى كل جامعهء يهودى بود و بيشتر جوامع يهودى فتاوا و احكام گائونها را به طور مطلق مىپذيرفتند . ايشان مىكوشيدند تا تلمود را ، در شكلى كه از ساوورائيم دريافت كرده بودند ، به گونهاى تفسير كنند كه قانون نامهء مورد پذيرش ، در همهء موضوعات اجتماعى و دينى شود .
از مهمترين عالمان دورهء گائونيم مىتوان به اين افراد اشاره كرد : عمرام ، « 3 » سعديا ، « 4 » سموئيل بن هوفنى ، « 5 » شريرا و حاى « 6 » كه با مرگ او دورهء گائونى نيز به پايان مىرسد .
ح ) دورهء ريشونيم ( مراجع نخستين يا متقدّمان )
عصر ريشونيم « 7 » ( يا متقدّمان ، مراجع نخستين ) از زمان اسحاق الفاسى « 8 » در ميانهء سدهء يازدهم آغاز مىشود و تا قرن شانزدهم ( دوران يوسف قارو و تدوين كتاب شولحان عاروخ و نيز مَپّا « 9 » اثر موسى ايسرلس « 10 » ) ادامه مىيابد . اين عصر را دوران برجستهء شريعت يهود در دورهء پس از تلمود ( پساتلمود ) مىدانند . در اين دوره آثار قابل ملاحظهاى در شريعت يهودى تدوين شد . در اين عصر قانونگذارى اجتماعى در ميان آنها رونق بسيارى يافت . آغاز دورهء ريشونيم با افول آكادمىهاى بابل و پيدايش مراكز جديد آموزشى در سرزمينهاى آوارگى ، از جمله شمال آفريقا ، اسپانيا و ديگر كشورهاى اروپايى هم زمان است . از عالمان دورهء
هامش
( 1 ) .. D . S . , " Savora , Savoraim " , EJ . , v . 14 , p . 920 - 21 .( 2 ) .gaonim( 3 ) .Amram( 4 ) .Saadyah( 5 ) .Amram( 6 ) .Saadyah( 7 ) .rishonim( 8 ) .Isaac al - Fasi( 9 ) .Mappah( 10 ) .Moses Isserles