رفته اوج گرفت ، كه نقطهء اوج آن دوران پادشاهى داوود ( 1004 . 965 ق م ) و پسرش سليمان ( 965 . 928 ق م ) بود .
ب ) دورهء سوفريم ( كاتبان )
دورهء سوفريم « 1 » يا كاتبان از سدهء پنجم پيش از ميلاد ، يعنى از دوران عزرا و نحميا ، آغاز مىشود .
قوم يهودى پس از بازگشت از تبعيد بابلى ( 528 ق م ) با بازسازى معبد اورشليم جانى تازه گرفتند . اين زمان سرآغاز دورهء معبد دوم ( 520 ق م - 70 م ) است ، دورهاى مهم كه به ويژه شريعت يهودى را بسيار متحوّل كرد . بخش عمدهء اين دوران مطابق با حاكميّت پارسيان بر فلسطين ( 538 . 322 ق م ) است . يكى از بزرگان يهودى به نام عزراى كاتب ، شورايى را به نام مجمع كبير يا كِنِست هگدولا « 2 » بنياد گذاشت كه عالمان يهودى ( سوفريم يا كاتبان ) در آنجا به شرح و تفسير تورات مىپرداختند . « 3 »
ج ) دورهء زوگوت ( جفتها )
پس از پايان فعاليت مجمع كبير ( بين 250 تا 200 ق م ) ، كه با سلطهء يونانيان بر سرزمين فلسطين ( 332 . 140 ق م ) همزمان است ، دورهاى جديد آغاز مىشود . از حدود سال 160 ق م مجمعى به نام سنهدرين « 4 » يا مجمع عالى دينى و قضايى يهودى شروع به فعاليت مىكند . سنهدرين متشكل از 71 تن از عالمان و كاهنان يهودى بود و فعاليّت آن در دورهء حكومت حشمونائيم ( گروهى يهودى كه در مبارزه با يونانيان پيروز شدند و در سالهاى 140 تا 37 ق م حكومت كردند ) و ابتداى دورهء روميان ( 37 ق م به بعد ) ادامه داشت . اين دوره دورهء زوگوت « 5 » نام گرفته است ، زيرا پنج جفت ( زوگوت : جفتها ) از عالمان معروف يهودى رهبرى سنهدرين را در اين دوره بر عهده داشتند . از هر جفت ، يكى ناسى « 6 » ( رئيس ) بود كه رياست سنهدرين را به عهده داشت و ديگرى آو بت دين « 7 » قائم مقام ناسى و رئيس دادگاه شرع بود . آخرين جفت از اين رهبران هيلل و شَمّاى ، صاحبان دو مكتب فقهى معروف يهودى ، بودند و با فوت ايشان ( حدود 10 تا 30 م ) دورهء « جفتها » ( زوگوت ) به پايان رسيد .
د ) دورهء تنّائيم ( معلّمان )
دورهء تنّائيم ، « 8 » كه گاه دورهء شريعت شفاهى يا دورهء ميشنا نيز ناميده مىشود ، دو سدهء اوّل ميلادى ، يعنى از مرگ هيلل تا مرگ يهودا هناسى ( حدود 220 م ) ، را شامل مىشود . اين دوره كه از مكتبهاى هيلل و شمّاى برخاسته است نقشى مؤثر بر شريعت يهودى دارد . در اين دوره ، شش نسل از معلمان
هامش
( 1 ) . 3 .soferim( 2 ) .Kenesset ha - Gedolah( 3 ) .Cf . Y . D . G . , " Soferim " , EJ . , v . 15 , p . 79 - 81 .( 4 ) .Sanhedrin( 5 ) .zugot( 6 ) .nasi( 7 ) .av bet din( 8 ) .tannaim