يَرْفَعُهُ »
؛ كلمهء نيكو ( ى توحيد ) به سوى خدا بالا مىرود و عمل نيك خالص ، آن را بالا مىبرد » . « 1 » بنابراين كه ضمير مفعولى « يرفعه » به «
الْكَلِمُ الطَّيِّبُ
» برگردد ( چنان كه جمعى از مفسّران « 2 » قائل به آن شدهاند ) بنابراين مقصود از «
الْكَلِمُ الطَّيِّبُ
» ايمان و اعتقادات قلبى است كه با عمل صالح تكامل و پرورش مىيابد . « 3 »
در روايتى از امام صادق عليه السلام و يا امام باقر عليه السلام آمده است :
« من قال : لا إله إلّا اللَّه فلن يلج ملكوت السماء حتّى يتمّ قوله به عمل صالح
؛ كسى كه كلمهء توحيد را بر زبان جارى كند به ملكوت آسمان نمىرسد مگر اينكه كلامش را با عملى شايسته و خالص ، كامل نمايد » . « 4 »
ممكن است آن آيه و اين روايت اشعار به اين حقيقت داشته باشد كه ابزار باطنى ايمان و معرفت و شعور فطرى انسان كه ممكن است به موانعى برخورد كند و گرد و غبار بگيرد و كم رنگ شود و يا به طور كلى مدسوس و مدفون گردد
« وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها »
و از فعاليّت بيفتد با دو عنصر عمل و اخلاق كه تأمين كنندهء « عمل صالح » مىباشد و در قالب « تقوا » بروز مىكند صاف و شفاف مىشوند و چنان كه از دو آيهء
« إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً »
« 5 » و
« وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ يُعَلِّمُكُمُ اللَّهُ »
« 6 » بدست مىآيد تقوا سبب افزايش قدرت تشخيص حق از باطل و ازدياد علم مفيد مىشود .
به بيان ديگر : گرچه 1 . نظام اعتقادى ، جوهرهء اصلى در مجموعهء دينِ تركيب يافته از سه نظام اعتقادى ، اخلاقى و تشريعى است . 2 . خود نظام اعتقادى نيز از جوهرهاى برخوردار است كه همان ايمان به غيب است . 3 . و ايمان به غيب ، در واقع ايمان به حقايق ناپيدايى است كه به جهت لطافتى كه دارند از شعاع احساس و ابزار ادراكى متعارف بشر به دور است و تنها با ابزار مخصوصى كه در نهاد انسان نهادينه شده يعنى با شعور باطنى و فطرى انسان كشف مىشود ( و شايد بر همين اساس باشد كه آنچه از انسان ، خواسته شده ايمان به آن حقايق است نه مجرد علم و آگاهى از آن و تعبير به «
الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ
» شده نه « الذين يعلمون الغيب » ) ولى شكّى نيست كه اين ابزار باطنى گاهى به موانعى برخورد مىكند و براى فعّال شدن و از ميان برداشتن موانع آن بايد به دو نظام ديگر ( اخلاقى و تشريعى ) روى آورد و فقه تأمين كنندهء نظام تشريعى است .
ج ) در قرآن كريم بيش از پنجاه مورد ، ايمان به همراه عمل صالح ( كه بدون تحصيل « فقه » حاصل نمىشود ) معيار صلاح و فلاح و اجر و پاداش اخروى معرفى شده است . نظير آيهاى كه وعدهء اجر عظيم را به كسانى مىدهد كه ايمان و عمل صالح
هامش
( 1 ) . فاطر ، آيهء 10 .
( 2 ) . نظير علّامهء طباطبايى در الميزان ، ج 17 ، ص 23 ؛ وهبهء زحيلى در التفسير المنير ، ج 22 ، ص 236 .
( 3 ) . چنان كه علّامهء طباطبايى در الميزان ، ج 17 ، ص 23 به آن تصريح كردهاند .
( 4 ) . بحار الأنوار ، ج 66 ، ص 102 .
( 5 ) . انفال ، آيهء 29 .
( 6 ) . بقره ، آيهء 282 .