سياه سيم زراندود چون به كوره برند * خلاف آن به درآيد كه خلق پندارند
بسيارى از شارحان نهجالبلاغه گفتهاند كه هاء در « تَقْلِه » هاء سكت است و در واقع بيانكنندهء كسرهء لام است كه قبل از آن قرار گرفته ولى دليلى بر اين ادعا اقامه نكردهاند . در حالى كه بعضى ديگر آن را ضمير دانسته و اعراب براى هاء گذاشتهاند ( در حالى كه هاء سكت ، ساكن است ) و در واقع اشاره به ضمير محذوفى است كه در كلمهء « اخبُر » وجود دارد و مفهوم كلام اين مىشود : او را آزمايش كن تا دشمنش دارى .
همانگونه كه در ذكر مصادر اين گفتار حكيمانه اشاره كرديم همين معنا از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله با تفاوتى نقل شده است : «
وجَدتُ النّاسَ اخبُر تقلِهِ
» . « 1 »
و از امام صادق عليه السلام نيز بهصورت ديگرى نقل شده است : فرمود : «
خَالِطِ النَّاسَ تَخْبُرْهُمْ وَمَتَى تَخْبُرْهُمْ تَقْلِهِمْ
؛ با مردم معاشرت كن و آنها را بيازما و هنگامى كه بيازمايى ( اى بسا گروهى را ) دشمن مىدارى » . « 2 »
قابل توجه اينكه مرحوم سيد رضى براى تأييد صدور اين گفتار حكيمانه از على عليه السلام بعد از آنى كه اشاره مىكند بعضى از مردم آن را از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل كردهاند مىگويد : « آنچه تأييد مىكند اين كلام از اميرمؤمنان عليه السلام باشد چيزى است كه ثعلب از ابن الاعرابى نقل كرده كه مأمون گفته است : اگر نبود كه على عليه السلام فرمود :
اخبر تقله .
من مىگفتم :
اقله تخبر
؛ دشمنش بدار تا او را بيازمايى » ؛ (
قال الرضيّ : ومِنَ النّاسِ مَن يَروي هذا للرَّسولِ صلى الله عليه و آله ومِمّا يُقَوّي أنَّهُ من كلام أميرالمؤمنين عليه السلام ما حكاه ثَعلَبُ عنِ ابْنِ الأعرابيّ : قال المأمونُ : لولا أنّ عليّاً قال :
« أخبُر تقلِه » لقُلتُ : اقْلِهِ تَخْبُرْ
) . همين معنا ( سخن مأمون ) از ابوحيان توحيدى در البصائر و الذخائر و ابونعيم
هامش
( 1 ) . ابوحيان توحيدى در البصائر و الذخائر و ابونعيم در حلية الاولياء ( طبق نقل مرحوم خطيب در مصادر ، ج 4 ، ص 303 ) .
( 2 ) . كافى ، ج 8 ، ص 176 ، ح 196 .