حال خداوند هر زمان مىتواند اين آزادى را از شما بگيرد .
چه زيباست كلمات اهل بيت عليهم السلام كه ما را از هرگونه افراط و تفريط در اين مسئلهء مهم و پيچيده باز داشتند و طبق فرمودهء امام صادق عليه السلام :
« لا جَبْرَ وَلا تَفْوِيضَ وَلَكِنْ أَمْرٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ ؛
نه جبر است و نه تفويض بلكه چيزى ميان اين دو است » . « 1 »
امام على بن موسىالرضا عليه السلام در پاسخ يكى از ياران خود كه پرسيد : آيا خداوند كارها را به بندگانش تفويض كرده است ؟ فرمود :
« اللَّهُ أَعَزُّ مِنْ ذَلِكَ ؛
خداوند تواناتر از آن است » . عرض مىكند : آيا آنها را بر معاصى مجبور كرده ؟
امام عليه السلام مىفرمايد :
« اللَّهُ أَعْدَلُ وَأَحْكَمُ مِنْ ذَلِكَ ؛
خداوند عادلتر و حكيمتر از اين است ( كه بندگانش را مجبور به معصيت كند و بعد آنها را مجازات نمايد ) » . « 2 »
پيش از اين مثال سادهاى براى مسئلهء « امر بين امرين » ذكر كرديم كه براى همهء گروهها قابل فهم است . گفتيم هنگامى قطار برقى را به دست رانندهء آن مىسپارند كه مسيرى را طى كند و شخصى كه متصدى نيروگاه برق است برق در درون سيمها مىفرستد . راننده با استفاده از نيروى برق ، قطار خود را با اختيار خود به حركت درمىآورد و به آن سمت كه مايل است پيش مىبرد ولى چنان نيست كه اين كار مطلقاً به او تفويض شده باشد ، زيرا آنكس كه تشكيلات مولّد برق را در اختيار دارد ، هر لحظه كه بخواهد مىتواند آن را قطع و قطار را در جاى خود متوقف كند ، پس نه جبر است و نه واگذارى مطلق و چيزى ميان اين دو است كه هم با توحيد افعالى مىسازد و هم با مسئلهء عدالت و حكمت خداوند .
اين كلام حكيمانه به صورت ديگرى در كتاب مصادر نهجالبلاغه نقل شده است :
« قال عليه السلام وَقَدْ سُئِلَ عَنِ الْقَدَرِ طَرِيقٌ مُظْلِمٌ فَلا تَسْلُكُوهُ ثُمَّ سُئِلَ ثَانِياً فَقَالَ بَحْرٌ عَمِيقٌ فَلا تَلِجُوهُ ثُمَّ سُئِلَ ثَالِثاً فَقَالَ سِرُّ اللَّهِ فَلا تَتَكَلَّفُوهُ ؛
از امام عليه السلام دربارهء قضا
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 1 ، ص 160 ، ح 13
( 2 ) . همان ، ص 157 ، ح 3