شرح و تفسير آثار سوء خصومتها
امام عليه السلام در اين گفتار پرمعنا به آثار سوء خصومتها اشاره كرده مىفرمايد :
« خصومت و دشمنى مهلكههايى دربر دارد » ؛
( إِنَّ لِلْخُصُومَة قُحَماً )
. در اينكه امام عليه السلام چه زمانى اين سخن را بيان فرموده اختلاف نظر است ؛ بعضى مانند « نووى » در كتاب خود به نام مجموع مىگويد : اين سخن را على عليه السلام در زمان خليفهء اول بيان فرمود هنگامى كه برادرش عقيل را مأمور كرده بود از وى در مخاصمهاى دفاع كند و همچنين عبداللَّه بن جعفر را در زمان عثمان نيز وكالت داد كه در حضورش از وى دفاع كند . ( در برابر كسى كه ادعايى از حضرت داشت و حضرت گفتوگوى با او را در شأن خود نمىدانست ) « 1 » ولى ابن ابىالحديد تنها وكالت عبداللَّه بن جعفر را ذكر كرده است . « 2 »
در اينجا نخست به سراغ كلام مرحوم سيّد رضى در تفسير واژهء « قُحَم » مىرويم . او مىگويد : « منظور امام عليه السلام از قُحَم ، مهلكههاست ، زيرا خصومت و دشمنى ، در اغلب موارد افرادى را كه در آن درگيرند به هلاكت و تلف سوق مىدهد و از اين باب است كه در بعضى از تعبيرات آمده كه مىگويند : « قُحْمَة الاعراب » و منظور از آن اين است كه سال قحطى دامان آنها را مىگيرد و اموال آنها را از بين مىبرد و اين تَقَحُّم و نفوذ آثار خشكسالى در ميان آنهاست و در
هامش
( 1 ) . المجموع نووى ، ج 14 ، ص 99
( 2 ) . شرح نهجالبلاغهء ابن ابىالحديد ، ج 19 ، ص 107