همانگونه كه در شرح اسناد اين كلام پرمعنا اشاره كرديم ، امام عليه السلام اين سخن را هنگامى فرمود كه برادرش عقيل را در زمان ابوبكر براى دفاع از او در برابر ادعايى كه كسى نسبت به آن حضرت داشت وكالت داده بود يا در زمان عثمان هنگامى كه عبداللَّه بن جعفر را از سوى خود وكيل كرده بود . و اينكه امام عليه السلام شخصا در برابر خصم خود در دادگاه اسلامى قرار نگرفت به احتمال قوى از اين نظر بوده است كه طرف در حدى نبود كه چنين لياقتى را داشته باشد و اينكه خودش حضور در محكمه داشت . از اين جهت بود كه مىخواست هرچه زودتر دعوا پايان يابد و شايد جملهء
« إنَّ لِلْخُصُومَةِ قُحَماً »
را به عنوان علتى براى حضورش در آنجا بيان فرموده است .
اگر در مسير پروندههايى كه در دادگاهها جريان دارد يا حوادث گوناگونى كه در طول تاريخ رخ داده دقت كنيم ، به عمق كلام امام عليه السلام بيشتر مىرسيم و پرتگاهها و تنگناها و هلاكتهايى كه براثر خصومتها - گاه به علّت يك موضوع كوچك - رخ مىدهد با چشم خود مىبينيم و هشدار امام عليه السلام براى ما روشن مىشود . در حكمت 298 خواهد آمد كه امام عليه السلام مىفرمايد :
« مَنْ بَالَغَ فِي الْخُصُومَةِ أَثِمَ ؛
كسى كه در دشمنى با مخالفان خود افراط كند گنهكار است » .
« كلينى رحمه الله » در جلد دوم كافى بابى تحت عنوان « المِراءُ وَالْخُصومَةُ وَمُعاداةُ الرّجال » آورده و در آن ، احاديث پرمعنايى از پيامبر اكرم و ائمهء هدى عليهم السلام ذكر كرده است .
از جمله در حديثى از اميرمؤمنان عليه السلام مىخوانيم :
« إِيَّاكُمْ وَالْمِرَاءَ وَالْخُصُومَةَ فَإِنَّهُمَا يُمْرِضَانِ الْقُلُوبَ عَلَى الْإِخْوَانِ وَيَنْبُتُ عَلَيْهِمَا النِّفَاقُ ؛
از جدال در گفتوگو و خصومت بپرهيزيد كه دلهاى دوستان را در برابر يكديگر بيمار مىسازد و نهال شوم نفاق را مىروياند » . « 1 »
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 2 ، ص 300 ، ح 1