خود را كه ناظر اين صحنه بودند براى پذيرش حق آمادهتر ساخت ، خطاب به ارواح گذشتگانِ آن قبرستان فرمود : « شما در اين راه پيشگام ما بوديد و ما نيز به دنبال شما خواهيم آمد » ؛
( أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ سَابِقٌ ، وَنَحْنُ لَكُمْ تَبَعٌ لَاحِقٌ )
. « فَرَط » به كسى مىگويند كه پيشاپيش قافله مىرود و طنابها و دلوها را براى كشيدن آب از نهر آماده مىسازد . سپس به هر كسى كه در چيزى پيشگام مىشود اطلاق شده است .
اشاره به اينكه قانون مرگ استثناپذير نيست ؛ انسانها مانند اهل قافلهاى بزرگند كه گروهى پيشاپيش قافله ، گروهى در وسط و گروهى به دنبال قافله حركت مىكنند . اين قافله به سوى ديار فنا يا به تعبير ديگر عالم بقا مىشتابد و همه سرانجام به آن مىرسند ، هيچ گونه استثنايى ندارد . تفاوت در زمانبندىهاست و اگر انسان به اين حقيقت توجه كند به يقين نسبت به اعمال خود مراقبت بيشترى خواهد كرد .
آنگاه امام عليه السلام اخبار عالم دنيا را در سه جمله خلاصه كرده از آنها اخبار عالم آخرت را پرسش مىكند و مىفرمايد : « اما خانههايتان را ديگران ساكن شدند ، همسرانتان ( اگر جوان بودند ) به نكاح ديگران درآمدند و اموالتان ( در ميان ورثه ) تقسيم شد . اينها خبرهايى است كه نزد ماست ، نزد شما چه خبر ؟ » ؛
( أَمَّا الدُّورُ فَقَدْ سُكِنَتْ ، وَأَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُكِحَتْ ، وَأَمَّا الْأَمْوَالُ فَقَدْ قُسِمَتْ ، هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا ، فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَكُمْ ؟ )
. « سپس امام عليه السلام رو به سوى اصحاب و ياران كرد و فرمود : آگاه باشيد اگر به آنها اجازهء سخن گفتن داده مىشد به شما خبر مىدادند كه بهترين زاد و توشه ( براى سفر آخرت ) تقوا و پرهيزگارى است » ؛ ( ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ :
أَمَا لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِي الْكَلَامِ لَأَخْبَرُوكُمْ « أَنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى » )
. در واقع امام عليه السلام انگشت روى مهمترين مسائل زندگى انسانها گذاشته كه
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 78
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٧٨