شرح و تفسير گفتوگوى امام عليه السلام با ارواح مردگان
اين سخن را امام عليه السلام زمانى بيان فرمود كه از ميدان ( پرغوغا و مملو از تأسف ) صفين باز گشته و به كنار قبرستانى كه پشت دروازهء كوفه بود رسيده بود : ( وَقَدْ رَجَعَ مِنْ صِفِّينَ فَأَشْرَفَ عَلَى الْقُبُورِ بِظَاهِرِ الْكُوفَةِ ) .
امام عليه السلام اموات آن گورستان را با پنج خطاب تكان دهندهء بيدارگر مخاطب ساخت فرمود : « اى ساكنان خانههاى وحشتناك و سرزمينهاى خالى و قبرهاى تاريك ! اى خاك نشينان ! اى غريبان ! اى تنهايان ! و اى وحشتزدگان ! » ؛
( يَا أَهْلَ الدِّيَارِ الْمُوحِشَةِ ، وَالْمَحَالِّ الْمُقْفِرَةِ ، وَالْقُبُورِ الْمُظْلِمَةِ ، يَا أَهْلَ التُّرْبَةِ ، يَا أَهْلَ الْغُرْبَةِ ، يَا أَهْلَ الْوَحْدَةِ ، يَا أَهْلَ الْوَحْشَةِ )
. امام عليه السلام در واقع با اين تعبيرات نشان داد كه هر انسانى سرانجام در اين دنيا به چه سرنوشتى دچار مىشود ؛ امروز در ميان دوستان و عزيزان در خانههاى زيبا و مرفه زندگى مىكند ، جمع آنها جمع و اسباب نشاطشان فراهم است ، مىگويند و مىخندند و از بادهء غرور سرمستند ؛ ولى فردا جايگاهشان گورستان وحشتناك و قبرهاى تاريك در وحدت و تنهايى خواهد بود . شادىها و خوشىها پايان مىگيرد و لذات ، خاتمه مىيابد ، جمعشان به پراكندگى مىكشد و دوستىها به فراموشى سپرده مىشود .
هنگامى كه امام عليه السلام با اين خطابهاى پنجگانهء تكاندهنده دلهاى همراهان