شهوانى به داشتن عفت و كمال قوهء غضبى به داشتن شجاعت است و از آنجا كه فروتنى در مقابل ثروتمند براى ثروتش موجب علاقهء زياد به دنيا و خارج شدن از فضيلت عفت مىشود و همچنين سبب بيرون رفتن از دايرهء حكمت و دانش است كه بايد هر چيز را به جاى خود بگذارد به اين ترتيب دو ركن از اركان سهگانهء فضليت و كمال انسانى از بين مىرود . « 1 »
ولى اين توجيه قابل نقد است ، زيرا چنين كسى فضيلت سوم او كه شجاعت است نيز براى اين خضوع ذليلانه از بين مىرود ، بنابراين هر سه ركن فضيلت از ميان رفته است .
3 . توجيه سوم اين است كه منظور از دو ثلث ، بخش اعظم دين است كه مجازا اطلاق دو ثلث بر آن شده ، زيرا انسانى كه در برابر غير خدا براى غنايش تواضع مىكند و او را در واقع روزىرسان خود مىپندارد آلوده به شرك شده است و مىدانيم كه توحيد ، اعظم بخشهاى دين است .
در حديثى از امام صادق عليه السلام مىخوانيم : هنگامى كه آيهء شريفهء « لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ . . . » ؛ ( بنابر اين ، ) هرگز چشم خود را به مواهب مادّى ، كه به گروههايى از آنها داديم ، مدوز » نازل شد . « 2 » پيغمبر صلى الله عليه و آله بيان مشروحى فرمود ؛ از جمله فرمود :
« مَنْ أَتى ذا مَيْسَرَةٍ فَتَخَشَّعَ لَهُ طَلَبَ ما في يَدَيْهِ ذَهَبَ ثُلْثا دينِهِ
؛ كسى كه نزد ثروتمندى برود و به اميد استفادهء آنچه او در اختيار دارد ، در برابر او خضوع كند دو سوم دينش بر باد رفته است » .
سپس امام صادق عليه السلام به راوى اين روايت ( مفضل بن عمر ) فرمود : ( در تفسير اين جمله ) عجله نكن . كسى كه نزد ديگرى برود كه داراى امكاناتى است و او را احترام و توقير كند گاهى لازم است كه چنين كارى را انجام دهد ، زيرا مىخواهد
هامش
( 1 ) . شرح نهجالبلاغهء ابن ميثم ، ذيل حكمت مورد بحث .
( 2 ) . طه ، آيهء 131 .