امام صادق عليه السلام به يكى از دوستان خود سفارش كرد كه پيام او را به همهء شيعيان و علاقهمندانش برساند و فرمود : من شما را به تقواى الهى و ورع و تلاش براى خدا و راستگويى و اداى امانت . . . و خوشرفتارى با ساير مسلمانان دعوت مىكنم و هرگاه كسى از شما در دينش ورع داشته باشد ، راست بگويد ، اداى امانت كند و با مردم خوشاخلاق باشد مىگويند :
« هذا جَعْفَرىٌّ فَيَسُرُّني . . . »
و نيز مىگويند :
« هذا أَدَبُ جَعْفَرٍ ؛
اين جعفرى است و اين سبب سرور و خوشحالى من مىشود كار اينها ادب جعفر بن محمد است » . « 1 »
در حديث كوتاه ديگرى از امير مؤمنان على عليه السلام مىخوانيم :
« الْأدَبُ يُغْني عَنِ الْحَسَبِ ؛
ادب انسان را از شرافت خانوادگى و فاميلى بىنياز مىكند » . « 2 »
همانگونه كه در بالا گفتيم ، ادب و آداب مفهوم وسيعى دارد كه همهء فضايل اخلاقى مخصوصا آنچه را مربوط به اخلاق اجتماعى است در بر مىگيرد كه بزرگترين افتخار آدمى و مايهء آبرومندى او در اجتماع است .
سپس امام در سومين جمله مىفرمايد : « فكر آئينهء صافى است » ؛
( وَالْفِكْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ )
. منظور از فكر همان انديشيدن پيرامون مسائل مختلفى است كه بر انسان وارد مىشود و به تعبير فلاسفه حركتى ذهنى است به سوى مقدمات و از مقدمات به سوى نتيجهها . هرگاه اين انديشه از هوا و هوس و حجابهاى معرفت دور بماند ، آئينهء شفافى خواهد بود كه چهرهء حقايق را به انسان نشان مىدهد و راه صحيح را در پرتو آن مىيابد ، دوست را از دشمن و صواب را از خطا و حق را از باطل خواهد شناخت .
به همين دليل برترين عبادت در روايات اسلامى تفكر شمرده شده است :
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 2 ، ص 636 ( با تلخيص ) ، ح 5 .
( 2 ) . بحارالانوار ، ج 72 ، ص 68 ، ح 8 .