اين سخن را با حديثى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله پايان مىدهيم ، فرمود :
« الْجَمالُ صَوابُ الْقَوْلِ بِالْحَقِّ وَالْكَمالُ حُسْنُ الْفِعالِ بِالصِّدْقِ ؛
جمال ، به سخن حق گفتن است و كمال ، به انجام كارهاى نيك توأم با صدق » . « 1 »
بايد توجه داشت كه « مروءة » به معناى جوانمردى ، مردانگى ، و فتوت و مجموعهاى از شايستگىهاست كه در يك انسان باارزش جمع مىشود كه شخصيت او را تشكيل مىدهد .
سپس در سومين سخن حكمتآميز خود مىفرمايد : « شجاعت هر كس به اندازهء بىاعتنايى او ( به ارزشهاى مادى ) است » ؛
( وَشَجَاعَتُهُ عَلَى قَدْرِ أَنَفَتِهِ )
. روشن است وابستگىهاى انسان به مقام و مال و شهوات دنيا از شجاعت او مىكاهد و او را به اسارت مىكشاند ؛ اما هنگامى كه خود را از اين امور آزاد سازد ، با شجاعت حرف خود را مىزند و راه خود را مىپيمايد و در برابر كسى ذليلانه سر تعظيم فرو نمىآورد و با توكل بر خدا در برابر حوادث سخت مىايستد .
در لسان العرب آمده است كه « أنَفْ » ( بر وزن هدف ) به معناى كراهت داشتن چيزى و خود را برتر از آن دانستن است ، بنابراين « أنف » در جملهء بالا مىتواند اشاره به بىاعتنايى نسبت به ارزشهاى مادى باشد .
آنگاه امام عليه السلام در چهارمين و آخرين سخن حكيمانهاش مىفرمايد : « عفت هر كس به اندازهء غيرت اوست » ؛
( وَعِفَّتُهُ عَلَى قَدْرِ غَيْرَتِهِ )
. « غيرت » به گفتهء بعضى از شارحان نهجالبلاغه عبارت از انزجار طبيعى انسان نسبت به تصور شركت ديگران در امورى است كه مورد علاقهء اوست و به تعبير ديگر غيرت به معناى حفظ ارزشهاى مربوط به خود و جلوگيرى از تجاوز ديگران به حريم اوست كه غالباً در عرف ما در امور ناموسى به كار مىرود .
بديهى است كسى كه نسبت به نواميس خود غيرت دارد هرگز حاضر نمىشود به
هامش
( 1 ) . كنز العمال طبق نقل ميزان الحكمه مادهء « صدق » .