شرح و تفسير اركان كفر و شك
امام عليه السلام در اين بخش از كلام خود نيز داد سخن را دربارهء تبيين پايههاى كفر داده و مىفرمايد : « كفر بر چهار پايه قرار دارد : تعمق ( رفتن به دنبال اوهام به گمان كنجكاوى از اسرار ) و ستيزهجويى ( جدال و مراء ) و انحراف از حق ( به سبب هوا و هوسها و تعصبها ) و دشمنى با حق ( به سبب لجاجت ) » ؛
( وَ الْكُفْرُ عَلَى أَرْبَعِ : دَعَائِمَ عَلَى التَّعَمُّقِ ، وَالتَّنَازُعِ ، وَالزَّيْغِ ، وَالشِّقَاقِ )
. امام در واقع موانع شناخت و عوامل انحراف از حق و حجابهايى كه در برابر فكر انسان قرار مىگيرد و مانع از مشاهدهء حقايق مىگردد را بيان فرموده ، زيرا هر يك از عوامل چهارگانهء بالا به تنهايى كافى است انسان را از معرفت حق باز دارد و در بيراههها سرگردان سازد تا چه رسد به اينكه چهار عامل جمع شود .
آنگاه در ادامهء اين سخن مىفرمايد : « آنكس كه تعمق و كنجكاوى ناصواب پيشه كند هرگز به حق باز نمىگردد » ؛
( فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ يُنِبْ إِلَى الْحَقِّ )
. منظور از « تعمق » جستجوگرى بيش از حد است مخصوصاً در امورى كه رسيدن به كنه آن مشكل يا غير ممكن است .
در روايات اسلامى آمده است كه دربارهء ذات خدا فكر نكنيد ، بلكه در صفات و خلق او بينديشيد ( زيرا ذات او نامتناهى از هر جهت است و فكر هيچ انسانى به كنه ذات او نمىرسد ) .
در حديثى از امام باقر عليه السلام نقل شده كه مىفرمايد :
« تَكَلَّمُوا فِي خَلْقِ اللَّهِ وَلَا تَتَكَلَّمُوا فِي اللَّهِ فَإِنَّ الْكَلَامَ فِي اللَّهِ لَايَزْدَادُ صَاحِبَهُ إِلَّا تَحَيُّراً ؛
دربارهء آفرينش خداوند سخن بگوييد ( و بينديشيد ) و دربارهء ذات او سخن مگوييد ( و نينديشيد ) زيرا بحث و گفت و گو در اينباره چيزى جز بر حيرت