به يقين هنگامى كه انسان از خشم برافروخته مىشود اعتدال فكرى خود را از دست مىدهد و بارها آزمودهايم كه هر تصميمى در آن حال گرفتيم بعداً ثابت شده كه خطا بوده است . حتى عاقلترين اشخاص به هنگام خشم و غضب ممكن است به صورت نادانترين افراد در آيند . و اين تعبيرى كه در ميان عوام معروف است كه مىگويند : هنگامى كه عصبانى شدم خون چشمانم را گرفت و چيزى را نديدم و مرتكب فلان كار شدم در واقع اشاره به همين حالت است .
لذا در حديثى از اميرمؤمنان عليه السلام مىخوانيم :
« الْغَضَبُ يُرْدِي صاحِبَهُ وَيُبْدي مَعايِبَهُ ؛
غضب صاحبش را به هلاكت مىافكند و عيوبش را آشكار مىسازد » . « 1 »
در حديث ديگرى از آن حضرت آمده است :
« بِئْسَ الْقَرِينُ الْغَضَبُ يُبْدِي الْمَعَائِبَ وَيُدْنِي الشَّرَّ وَيُبَاعِدُ الْخَيْرَ ؛
غضب بد همنشينى است عيوب انسان را آشكار مىسازد شر را نزديك و خير را دور مىكند » . « 2 »
اين نكته هنگامى روشنتر مىشود كه گاه افرادى يك طرفه مىآيند و نزد امرا سخنى مىگويند . اگر آنها در همان حال تصميم بگيرند پشيمان خواهند شد . بايد حوصله كنند و سخنان طرف مقابل را هم بشنوند و چه بسا پس از تحقيق ، مطلب دگرگون شود .
بنابراين بايد مطابق ضرب المثل معروف عمل كرد : به هنگام غضب نه تصميم نه كيفر و نه دستور .
در پنجمين توصيه او را از مسألهء غرور و خودكامگى شديداً نهى مىكند ، و مىفرمايد : « و هرگز مگو من اميرم ؛ امر مىكنم و از من اطاعت مىشود كه اين موجب دخول فساد در دل و ضعف و خرابى دين و نزديك شدن دگرگونىها
هامش
( 1 ) . غررالحكم ، ح 6892 .
( 2 ) . همان مدرك ، ح 6893 .