مالالاجارهء زمين دانستهاند و راغب در كتاب مفردات خود مىگويد : خراج غالباً به مالياتى كه بر زمينِ باغ و زراعت وضع مىشود ، اطلاق مىگردد و به هر حال در اصطلاح فقها به معناى مالياتى است كه بر زمينهاى خراجيه ؛ يعنى زمينهايى كه با جنگ از كفّار گرفته شده بود قرار مىدادند و گاه به ماليات زمينهاى آبادى اطلاق مىشد كه جزو انفال بود . بخش اوّل تعلّق به همهء مسلمانان داشت و بخش دوم به حاكم اسلامى .
در بعضى از كتب اهل سنّت آمده است كه خراج در اصطلاح فقها دو معنا دارد : معناى عام و معناى خاص . خراج به معناى عام تمام اموالى است كه دولت متولى جمعآورى و صرف آن در مصارف معيّن است ( تمام اقسام مالياتها ) و اما معناى خاص ، آن مالى است كه حكومت اسلامى بر اراضى خراجيه قرار مىدهد « 1 » و گاه به مالياتى كه به نام جزيه از غير مسلمانان گرفته مىشد نيز اطلاق شده است .
در مورد مصرف خراج فقهاى ما گفتهاند كه بايد صرف مصالح عامهء مسلمين گردد ؛ مانند بناى پلها ، حفظ امنيّت جادهها ، كمك به نيازمندان ، حقوق سربازان ، جنگجويان ، قضات و فرمانداران و ساير نيازهاى حكومتى . « 2 »
البته بسيار مىشد كه بخش مهمى از خراج ميان همهء مسلمانانى كه در دسترس بودند بهطور مساوى در حكومتهاى عدل ( مانند حكومت اميرمؤمنان على عليه السلام ) و بهصورت غير مساوى ( مانند حكومت خلفا ) تقسيم مىشد .
دليل تساوى بر تقسيم ، آن است كه اراضى خراجيه كه خراج از آن جمعآورى مىشود ملك عموم مسلمانان است و همه بهطور مساوى در آن سهيم هستند . در ضمن منظور از تساوى ، عدم فرق ميان افراد به حسب شخصيت اجتماعيشان
هامش
( 1 ) . الموسوعة الفقهية الكويتيه ، ج 19 ، ص 52 .
( 2 ) . جواهرالكلام ، ج 22 ، ص 200 .