مسأله از عصر پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله با فتح خيبر آغاز شد و سپس در فتوحات ديگر اسلامى جريان يافت و قسمت عمدهء بيتالمال در آن زمانها از همين خراج تأمين مىشد كه مبلغ قابل توجهى بود و تعلق به همهء مسلمانان داشت . البته مأموران ديگرى بودند كه زكات را از مسلمانان جمعآورى مىكردند و صرف نيازهاى ارتش اسلام و قضات و فقرا و نيازمندان مىشد .
امام عليه السلام در اين بخش از نامهء خود بر چند امر تأكيد مىكند .
نخست هشدار مىدهد كه زندگى خود را در جهان ديگر فراموش نكنيد و گرنه براى آن آمادگى پيدا نخواهيد كرد مىفرمايد : « اما بعد ( از حمد و ثناى الهى ) كسى كه از آنچه سرانجام به سوى آن مىرود ( مرگ و قيامت ) بر حذر نباشد چيزى از پيش براى خود كه او را ( از بلاى آن روز ) مصون دارد نمىفرستد » ؛
( أَمَّا بَعْدُ ، فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَحْذَرْ مَا هُوَ صَائِرٌ إِلَيْهِ لَمْ يُقَدِّمْ لِنَفْسِهِ مَا يُحْرِزُهَا ) .
اينكه در روايات مىخوانيم هوشيارترين مردم كسى است كه بيش از همه به فكر مرگ باشد :
« يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَكْيَسَكُمْ أَكْثَرُكُمْ ذِكْراً لِلْمَوْت » « 1 »
براى اين است كه تا انسان در فكر سفر آخرت نباشد وسايل اين سفر پرخطر را فراهم نخواهد كرد و دست خالى با دنيا وداع مىكند .
آنگاه در دومين نكته خطاب به كارگزاران خراج مىفرمايد : « بدانيد آنچه به آن مكلّف شدهايد كم است امّا ثوابش بسيار » ؛
( وَاعْلَمُوا أَنَّ مَا كُلِّفْتُمْ بِهِ يَسِيرٌ وَأَنَّ ثَوَابَهُ كَثِيرٌ ) .
آيا منظور امام عليه السلام از اين عبارت كوششهاى مربوط به جمعآورى خراج است يا تمام تكاليفى كه انسانها دارند ؟ هر دو معنا محتمل است . با توجّه به اينكه جملهء پيشين عام بود و همهء اعمال را شامل مىشد ، احتمال دوم مناسبتر به نظر مىرسد و در واقع اشاره به آيات شريفهء « وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِى الدِّينِ مِنْ
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 74 ، ص 178 .