اشاره به اينكه سعى و تلاش بايد روى حساب باشد . به بيان ديگر ، تلاش بايد با تدبير توأم گردد نكند انسان با دست خود ريشهء خود را قطع كند كه اين بدترين نوع مصيبت است .
در هفتمين توصيه مىفرمايد : « كسى كه پر حرفى مىكند سخنان ناروا و بىمعنا فراوان مىگويد » ؛ ( مَنْ أَكْثَرَ أَهْجَرَ ) . « 1 »
آرى يكى از فوايد سكوت ، گرفتار نشدن در دام سخنان بىمعناست و اين بسيار به تجربه رسيده كه افراد پر حرف پرت و پلا زياد مىگويند زيرا سخنان سنجيده و حساب شده ، فكر و مطالعه مىخواهد در حالى كه افراد پر حرف مجالى براى فكر ندارند . امام عليه السلام در غرر الحكم عواقب سوء زيادى براى افراد پر حرف بيان فرموده از جمله اينكه « من كثر كلامه زل ؛ كسى كه سخن بسيار گويد لغزش فراوان خواهد داشت » « 2 » و همين امر آبروى او را مىبرد و سبب خوارى و رسوايى مىگردد به عكس كسانى كه كم و سنجيده سخن مىگويند ، سبب آبرومندى خود مىشوند و به گفتهء شاعر :
كم گوى و گزيده گوى چون در * تا ز اندك تو جهان شود پر
در هشتمين توصيه مىفرمايد : « هر كس انديشهء خود را به كار گيرد حقايق را مىبيند و راه صحيح را انتخاب مىكند » ؛ ( وَ مَنْ تَفَكَّرَ أَبْصَرَ ) .
اهمّيّت تفكر در همهء امور دنيا و آخرت چيزى نيست كه بر كسى مخفى باشد و تمام افراد پيروزمند و موفق همين راه را پيمودهاند .
قرآن مجيد در اين باره مىفرمايد : « كَذلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآياتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُون * فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَة » ؛ اين چنين خداوند آيات را براى شما روشن مىسازد ؛ شايد بينديشيد . * ( دربارهء دنيا و آخرت ) » . « 3 »
هامش
( 1 ) . « اهجر » از ريشهء « هجر » بر وزن « فجر » در اصل به معناى دورى و جدايى است . سپس به معناى هذيان گفتن مريض هم آمده ، زيرا سخنانش در آن حالت ناخوش آيند و دور كننده است .
( 2 ) . غررالحكم ، 4119 .
( 3 ) . بقره ، آيهء 219 و 220 .