كن و به معرفت و شناسايى چيزى كه در ندانستن آن معذور نيستى باز گرد » ؛ ( فَاتَّقِ اللَّهَ فِيمَا لَدَيْكَ ، وَ انْظُرْ فِي حَقِّهِ عَلَيْكَ ، وَ ارْجِعْ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا لَا تُعْذَرُ بِجَهَالَتِهِ ) .
جملهء اوّل « فَاتَّقِ اللَّهَ فِيمَا لَدَيْكَ » ممكن است اشاره به مقامى باشد كه در اختيار گرفته يا اموال مسلمين و يا همهء نعمتهاى الهى كه به او داده شده است .
امام عليه السلام به او هشدار مىدهد مقامى را كه غصب كردهاى باز گردان و نعمتهاى الهى را در طريق طاعت او صرف كن .
جملهء دوم : « وَ انْظُرْ فِي حَقِّهِ عَلَيْكَ » اشاره به اين است كه خداوند در برابر آن همه نعمت كه به بندگانش داده حقى بر آنان دارد و آن اينكه او را اطاعت كنند و از آنچه نهى كرده است خوددارى نمايند كه اگر اين حق را ادا نكنند در آخرت عذاب دردناكى خواهند داشت .
جملهء سوم : « وَ ارْجِعْ إِلَى مَعْرِفَةِ مَا لَا تُعْذَرُ بِجَهَالَتِهِ » به عقيدهء جمعى از مفسران نهجالبلاغه اشاره به معرفت امام عليه السلام واجب الاطاعة است كه در روايتى معروف آمده : « من مات و لم يعرف امام زمانه فقد مات ميتة جاهلية ؛ كسى كه از دنيا برود در حالى كه امام عليه السلام زمان خود را نشناخته باشد مرگ او همچون مرگ عصر جاهليّت است » . « 1 »
اين احتمال در تفسير اين جمله نيز هست كه اشاره به تمام معارف الهيّه و دينى باشد كه انسان در برابر جهل به آن معذور نيست . به اين ترتيب امام عليه السلام معاويه را به معرفت اصول و فروع دين و وظايفى كه در برابر خدا و خلق دارد ، توصيه مىكند .
هامش
( 1 ) . اين حديث با همين تعبير در كتب شيعه مانند وسائلالشيعه ، ج 11 ، ص 492 ، ح 23 ، باب 33 از ابواب كتاب امر به معروف و نهى از منكر و در كتب اهل سنّت با تعبيرات مشابهى از پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله نقل شده است ؛ مانند : « من مات و ليس عليه امام فميتته ميتة جاهلية » . ( المعجم الكبير ، ج 10 ، ص 289 )
در حديث ديگرى از معاويه بن ابى سفيان نقل شده كه رسول اللَّه صلى الله عليه و آله فرمود : « من مات به غير امام مات ميتة جاهلية » . ( مسند احمد ، ج 4 ، ص 96 )