مىآميزد و مىفرمايد : « خداوند را سپاس مىگوييم و ستايش مىكنيم بر توفيقى كه بر اطاعتش داده و حمايتى كه در جلوگيرى از معصيتش نموده ، و از او مىخواهيم كه نعمتش را ( بر ما ) كامل و چنگ زدن به ريسمان محكمش را نصيب ما گرداند » ؛ ( نحمده على ما وفّق له من الطّاعة ، و ذاد « 1 » عنه من المعصية ، و نسأله لمنّته تماما ، و بحبله اعتصاما ) .
از آنجا كه برترين افتخار انسان توفيق اطاعت و ترك معصيت است ، امام عليه السّلام در كلام بالا بر اين دو تكيه مىكند و منظور از توفيق در اينجا فراهم كردن اسباب اطاعت و ترك معصيت است ، زيرا خداوند به ما عقل و هوش داده ، وجدان بيدار مرحمت كرده ، پيامبران الهى را فرستاده و كتب آسمانى را نازل كرده كه تمام اينها ما را به طاعتش نزديك و از معصيتش دور گرداند و اگر اين اسباب وجود نداشت در گرداب گناه و ترك طاعت غوطهور مىشديم ، بنابراين سزاوار است همواره خدا را بر اين نعمتهاى بزرگ سپاس گوييم .
اما دعايى كه امام در دو جمله در ذيل اين حمد و ثنا آورده ، يكى مربوط به تقاضاى تكميل نعمتها و ديگرى توفيق اعتصام به حبل اللّه است كه منظور از آن يا دين و آيين الهى است ، آنگونه كه از آيهء
« وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَ لا تَفَرَّقُوا »
« 2 » استفاده مىشود ، و يا منظور قرآن مجيد است ، آنگونه كه از حديث ثقلين برمىآيد كه مىفرمايد :
« كتاب اللّه حبل ممدود من السّماء الى الأرض » « 3 » و يا منظور ، هردو است ، زيرا در واقع تفاوتى باهم ندارند .
به يقين اگر اين توفيق الهى شامل حال ما گردد ، كه نعمتهاى او در حق ما كامل و چنگ زدن ما به حبل اللّه ، قوىّ شود ، خوشبختترين انسان خواهيم بود .
هامش
( 1 ) . « ذاد » از ريشهء « ذود » بر وزن « ذوق » به معناى راندن و طرد كردن است .
( 2 ) . آل عمران ، آيهء 103 .
( 3 ) . مجمع البيان ، ذيل آيهء 103 ، سورهء آل عمران اين حديث را از ابو سعيد خدرى ، از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله نقل كرده است .