پروردگار را ترك گفته باشند و در برابر خلق خدا مسئول باشند .
بعضى از شارحان نهج البلاغه ، « اعمال » در اينجا را تنها به عبادات تفسير كردهاند و روايات مربوط به عبادات فراوان پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و إله و امير مؤمنان عليه السّلام و امام سجاد عليه السّلام را در اينجا آوردهاند . درست است كه عبادت يكى از وظايف مهم بندگان است ؛ ولى هيچ دليلى نداريم كه واژهء « اعمال » كه در بالا آمده منحصر به عبادت باشد و مسئوليتهاى اجتماعى را شامل نشود .
پيشوايان بزرگ ما با اعمال فوق العاده وسيع و گسترده و پاكى كه داشتند ، باز در برابر پروردگار اظهار انفعال مىكردند . امام سجاد عليه السّلام در دعاى ابو حمزه عرض مىكند : « و ما قدر أعمالنا فى جنب نعمك و كيف نستكثر أعمالا نقابل بها كرمك ؛ اعمال ما در برابر نعمتهاى عظيم تو چه ارزشى دارد و چگونه در برابر كرم تو اعمال خود را زياد بشمريم ؟ ! »
در كتاب الغارات از بعضى ياران امير مؤمنان على عليه السّلام نقل شده كه به او عرض كرد :
چقدر در راه خدا صدقه مىدهى و انفاق مىكنى ؟ ! آيا دست نگه نمىدارى ؟ فرمود : « لو أعلم أنّ اللّه قبل منّى فرضا واحدا لأمسكت و لكنّى و اللّه ما أدرى أقبل اللّه منّى شيئا أم لا ؟ ؛ اگر مىدانستم خداوند يكى از اينها را از من قبول كرده دست نگه مىداشتم ؛ ولى به خدا سوگند نمىدانم آيا چيزى را از من قبول كرده يا نه ؟ » . « 1 »
اين در واقع درسى است براى عموم مردم كه به اعمال خويش ، مغرور نشوند ، هرچند زياد باشد ، زيرا مسئلهء اخلاص بسيار مشكل و پيچيده است .
در حديث ديگرى از امام باقر عليه السّلام مىخوانيم كه فرمود : « ثلاث قاصمات الظّهر ؛ رجل استكثر عمله و نسى ذنوبه و أعجب برأيه ؛ سه چيز پشت انسان را مىشكند ؛ كسى كه اعمال خود را بسيار ببيند و گناهان خود را به فراموشى بسپارد و فكر خود را بسيار بپسندند ( و افكار ديگران را به هيچ انگارد ) » . « 2 »
هامش
( 1 ) . الغارات ، جلد 1 ، صفحهء 90 .
( 2 ) . وسائل الشيعة ، جلد 1 ، صفحهء 73 ، ابواب مقدمات العبادات ، باب 22 ، حديث 6 .