شدايد مىآزمايد و با انواع مشكلات ، متعبّد مىسازد و با اقسام گوناگون گرفتاريها امتحان مىكند تا تكبّر را از قلوب آنها خارج سازد و تواضع و فروتنى را در نفوسشان جايگزين نمايد و درهاى فضل و رحمتش را به روى آنان بگشايد و اسباب عفوش را به آسانى در اختيارشان قرار دهد » ؛ ( و لكنّ اللّه يختبر عباده بأنواع الشّدائد ، و يتعبّدهم بأنواع المجاهد ، و يبتليهم بضروب المكاره ، إخراجا للتّكبّر من قلوبهم ، و إسكانا للتّذلّل في نفوسهم ، و ليجعل ذلك أبوابا فتحا « 1 » إلى فضله ، و أسبابا ذللا « 2 » لعفوه ) .
اشاره به اينكه واجبات شرعى مانند نماز و روزه و حج و جهاد و زكات و خمس و همچنين منهيات و ترك انواع هوا و هوسها ، امورى هستند غالبا سنگين و پرزحمت تا صفوف مطيعان و متواضعان در برابر فرمان حق را از هواپرستان خودخواه جدا سازد و اگر غير از اين مىبود هرگز اين جدايى صفوف صورت نمىگرفت .
واژهء « شدائد » و « مجاهد » و « مكاره » گرچه مفاهيمى نزديك به هم دارد و همه اشاره به كارهاى سخت و دشوار است ؛ ولى از سه زاويه به آن نگاه شده ، شدّتى كه شكيبايى مىطلبد و مشقّتى كه تحمل و بردبارى مىخواهد و كراهتى كه صبر و استقامت طلب مىكند .
قابل توجه است كه امام عليه السّلام چهار نتيجه كه لازم و ملزوم يكديگرند ، براى اين امر بيان فرموده است : 1 . بيرون راندن تكبّر از دلها . 2 . جانشين كردن فروتنى به جاى آنكه هدف اصلى خطبه را تشكيل مىدهد . 3 . گشودن درهاى بهشت . 4 . شمول عفو و رحمت الهى .
* * *
هامش
( 1 ) . « فتح » به معناى مفتوح و گشاده است .
( 2 ) . « ذلل » جمع « ذلول » به معناى رام و تسليم است .