نكته جلوههايى از برهان نظم
آنچه امام عليه السّلام در جملههاى آخر اين خطبه بيان فرمود « و هل يكون بناء من غير بان ، أو جناية من غير جان » اشارهء لطيفى است به برهان معروف نظم كه از مهمترين استدلالات خداشناسى است .
توضيح اينكه هرگاه ما وارد ساختمان مجلل چند طبقهاى شويم كه داراى اتاقهاى خواب متعدد ، سالنهاى پذيرايى ، آشپزخانه ، حمام و سرويس بهداشتى و آسانسورهايى باشد هنگامى كه به سقفها و ديوارها نگاه مىكنيم آيينهكاريهاى زيبا ، گچبريها و نقاشى و رنگآميزى جالبى در هرطرف مىبينيم . وسايل گرمايش و سرمايش ، لولهكشيهاى آب و گاز ، سيمكشيهاى برق و تلفن همه منظم و مرتب است .
آيا هيچ كس - در هرحد از عقل و شعور باشد - احتمال مىدهد كه تصادفهاى ناشى از حوادث مختلف طبيعى آن را به وجود آورده ؟ يا چند كارگر بىسواد مقدارى مصالح را فراهم ساخته و بدون هيچ آگاهى از معمارى و امور ديگر چنين بناى باشكوهى را به وجود آوردهاند ؟ به يقين هركس چنين احتمالى دهد يا مزاح مىكند و يا عقل خود را از دست داده است . همهء عقلاى دنيا چنين قضاوت مىكنند كه افراد هوشمندى نقشههاى دقيق آن را قبلا تهيه كردهاند سپس گروهى از معمارها و بناهاى ماهر و مهندسان تأسيسات و هنرمندان در تزيينات ساختمان دست به دست هم دادهاند و چنين اثرى را آفريدهاند .
اين سخن دربارهء هربنا ، هركارخانه ، هركتاب علمى و . . . نيز صادق است و از آن تعبير به برهان نظم مىشود . مىگويند هميشه نظم دليل بر عقل و شعور پديدآورنده آن است و هرقدر نظم دقيقتر و پيچيدهتر باشد از عقل و دانش بيشترى حكايت مىكند .
اگر درست دقت كنيم ساختمان يك مورچه كه ممكن است همهروزه زيردست و