شرح و تفسير آيا خدا را ديدهاى ؟
از روايات مختلف در شرح حال امير مؤمنان على عليه السّلام استفاده مىشود كه حضرت بارها مىفرمود : « سلوني قبل أن تفقدوني ؛ هر مطلبى را كه مىخواهيد از من سؤال كنيد پيش از آن كه از ميان شما بروم » و به اين ترتيب آمادگى خود را براى پاسخ به هر سؤال مربوط به دين و دنياى مردم بيان مىفرمود ؛ حتى بعد از آن كه ضربهء هولناك ابن ملجم بر فرق مباركش وارد شد در ملاقاتى كه با تودههاى مردم در بستر شهادتش داشت ، همين جمله را تكرار فرمود ! ! از جمله مواردى كه امام عليه السّلام اين جمله را بيان فرمود هنگامى بود كه بر كرسى خلافت ظاهرى نشست و براى مردم خطبهاى خواند و در ضمن آن خطبه جملهء « سلوني قبل أن تفقدوني » را تكرار فرمود و بر اين معنا تأكيد كرد كه مخصوصا از تمام آيات قرآن و زمان و شأن نزول و ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه آن با خبرم . در اين هنگام ، « ذعلب يمانى » كه مردى شجاع و فصيح بود برخاست و سؤال مزبور را مطرح كرد و امام عليه السّلام با زيبايى تمام به پاسخ او پرداخت . « 1 » « آيا ممكن است كسى را كه نمىبينم عبادت كنم ؟ ! » ( أ فاعبد ما لا أرى ؟ ) .
به اين معنا كه عبادت ، فرع بر معرفت است و معرفت درجاتى دارد كه بالاترين درجهء آن درجهء شهود است و امام عليه السّلام در اين سخن به مرحلهء عالى عبادت خود نظر دارد كه آن را همراه با مشاهدهء ذات پاك پروردگار مىشمرد .
ذعلب در فكر فرو رفت كه منظور امام عليه السّلام در اين جا كدام مشاهده است ؟ آيا مشاهدهء حسى است كه قائلان به جسميت خداوند ( مجسّمه ) عقيده دارند ؟ يا مشاهدهء روحانى و معنوى مىباشد كه چيزى برتر از مشاهده عقلى است ؟ لذا بلافاصله سؤال كرد : چگونه خدا را مىبينى ؟ « و كيف تراه ؟ » آيا اين سؤال و استفهام براى كشف حقيقت بود يا نوعى
هامش
( 1 ) توحيد صدوق ، صفحهء 305 . ( باب 43 ، حديث 1 و 2 ) .