و جالب اين كه نوزادهاى پرندگان و چارپايان و انواع حيوانات ديگر هر يك به طريق شگفت انگيزى به سوى نيازهايشان جلب و جذب مىشوند ! سرانجام در پايان خطبه در يك نتيجهگيرى مىفرمايد : « هيهات ! آن كس كه از وصف موجوداتى كه داراى شكل و اندام و اعضاى پيكرند ناتوان است از وصف خالق خويش ناتوانتر مىباشد و از شناخت او از طريق صفات مخلوقات دور تر است » ( هيهات « 1 » ، إنّ من يعجز عن صفات ذي الهيئة و الأدوات فهو عن صفات خالقه أعجز ، و من تناوله بحدود المخلوقين أبعد ! ) .
آرى ، به راستى نمىتوان شگفتىهاى جهان آفرينش را شمارش كرد و به عمق اسرار آن راه يافت . جايى كه ما از درك آن چه مربوط به مخلوقات محدود خداوند است ناتوانيم چگونه مىتوانيم به كنه ذات و صفات خدا كه در هر جهت نامحدود است راه يابيم ؟
ساختمان پيچيدهء اعصاب ، قلب و عروق و ساختمان سلولها و ژنها و غرايز مختلفى كه آفريدگار در وجود ما به وديعت نهاده ، مسائلى است كه هزاران دانشمند در طول قرنها سال دربارهء آن مطالعه كرده و در عين حال معترفند كه هنوز اسرار ناشناخته در وجود انسان فراوان است تا آن جا كه آن دانشمند معروف فرانسوى نام كتاب خود را « انسان ، موجود ناشناخته » نهاده است .
نكته
دوران عجيب جنين
آن چه در اين بخش از خطبه دربارهء اسرار عجيب آفرينش انسان در دوران جنينى و سپس دوران تولّد و شير خوارگى بيان شده است با آيات فراوانى هماهنگ است كه دربارهء اين اسرار تأكيد بر تفكّر مىكند . در سورهء زمر مىخوانيم : «
« يَخْلُقُكُمْ فِي بُطُونِ
هامش
1 . " هيهات " اسم فعل است ودورى را مى رساند و معناى آن در فارسى معادل " چه دور است " مى باشد .