مىشود و باطن آن ظاهر مىگردد ، قطب و محور آن بر جاى خود قرار مىگيرد و آسياى آن به حركت در مىآيد ، ( به هوش باشيد و ) با احتياط گام برداريد » ( و تثبّتوا في قتام « 1 » العشوة « 2 » ، و اعوجاج الفتنة عند طلوع جنينها ، و ظهور كمينها ، و انتصاب قطبها ، و مدار رحاها ) .
امام عليه السّلام در اين عبارت گاه ، فتنه را به جنينى تشبيه مىكند كه به طور پنهانى پرورش پيدا مىكند و ناگهان متولّد مىشود و گاه همانند آسيايى مىشمرد كه نخست قطب و محور آن را بر پا مىسازند و سپس سنگ آسيا به چرخش در مىآيد . تجربيات تاريخى نيز نشان مىدهد كه واقعا فتنهها چنيناند ؛ مراحل كمونى دارند كه بر اثر عوامل مختلف اجتماعى شكل مىگيرد ؛ ناگهان انفجارى رخ مىدهد و آن چه در درون جامعه است ، ظاهر مىشود .
در ادامه اين سخن ، امام عليه السّلام نشانههاى ديگرى از شكل گيرى فتنهها بيان مىكند و مىفرمايد : ( آرى ) « فتنهها كم كم از مراحل ناپيدا شروع به حركت مىكنند و سرانجام به صورت خطرناك آشكار مىشوند . رشد آنها همچون رشد جوانان ( سريع است ) و آثارشان ( بر پيكر جامعه ) همچون آثار سنگهاى سخت و محكم است ( كه بر پيكر انسان وارد شود ) » ( تبدأ في مدارج خفيّة ، و تؤول إلى فظاعة جليّة . شبابها كشباب « 3 » الغلام ، و آثارها كآثار السّلام « 4 » ) .
در اين كه اين فتنههايى كه امام عليه السّلام در اين بخش از خطبه به آن اشاره فرموده و دربارهء آن هشدار مىدهد كدام فتنه است ؟ در ميان شارحان « نهج البلاغه » گفتگوست ؛
هامش
( 1 ) « قتام » به معناى غبار است .
( 2 ) « عشوه » به معناى پرداختن به كارى بدون آگاهى است .
( 3 ) « شباب » ( به كسر شين ) به معناى سر حال بودن اسب و بلند شدن بر روى پاها و « شباب » ( به فتح شين ) به معناى جوانى و آغاز هر چيزى است ؛ اين واژه در بعضى نسخههاى نهج البلاغه با كسر و در برخى ديگر با فتح آمده است .
( 4 ) « السّلام » ( به كسر سين ) جمع « سلمه » ( بر وزن كلمه ) به معناى سنگ سخت است .