جملهء « أنّ عليكم رصدا من أنفسكم . . . » اشاره به گواهى اعضاى پيكر انسان و حتى پوست تن او در قيامت است ؛ آن گونه كه قرآن مىگويد : «
« يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَ أَيْدِيهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ »
؛ روزى كه زبانها و دستها و پاهاى آنها بر ضدّ آنها گواهى مىدهد و اعمالشان را بازگو مىكند » . « 1 » و نيز مىفرمايد : «
« حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَ أَبْصارُهُمْ وَ جُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ »
؛ وقتى ( كنار آتش دوزخ ) مىرسند گوشها و چشمها و پوستهاى تنشان به آن چه مىكردند گواهى مىدهند . به پوستهاى تنشان مىگويند : چرا بر ضدّ ما گواهى داديد آنها جواب مىدهند : همان خدايى كه هر موجودى را به نطق درآورده ، ما را گويا ساخته است » . « 2 » با توجه به اين كه « رصد » به معناى مراقب است و « عيونا » به معناى ديدهبانها ، روشن مىشود كه اين دو از قبيل اجمال و تفصيل است ؛ يعنى مراقبان اعمال انسان در درجهء اوّل ، همان اعضا و جوارح اويند كه در قيامت به نطق مىآيند و تمام اعمال را گواهى مىدهند . اين كه جمعى از شارحان نهج البلاغه « رصد » را به معناى وجدان اخلاقى انسان گرفتهاند كه او را بر بدىها ملامت مىكند ، اشتباه است ؛ زيرا وجدان قاضى درون است ؛ نه مراقب و گواه كه در مفهوم « رصد » نهفته است .
آيا اين گواهى با زبان قال و نطق معمولى است و يا با زبان حال و شهادت آثار است ؟
هر دو احتمال ممكن است ؛ چرا كه انسان هر عملى انجام مىدهد در تمام اعضاى او اثر مىگذارد و در قيامت ، اين آثار بازگو كنندهء تمام اعمالى است كه انسان در طول عمر خود انجام داده و نيز قابل تبديل به امواج صوتى است كه همگان آن را بشنوند .
و جملهء « و حفّاظ صدق . . . » اشاره به فرشتگانى است كه مأمور ثبت و ضبط اعمال
هامش
( 1 ) نور ، آيهء 24 .
( 2 ) فصلت ، آيات 20 و 21 .