پيش مىرانند و اعمال بدش را در نظرش نيك جلوه مىدهند . بهشت سر منزل پيش تازان ( در طاعت خدا ) و آتش دوزخ پايان كار كوتاهى كنندگان و تقصير كاران است .
شرح و تفسير توجهى ديگر به مبدأ و معاد
امام عليه السّلام خطبه را با حمد خداوند اما با تعبيرات تازهاى آغاز مىكند و مىفرمايد : « حمد و ستايش ، مخصوص خداوندى است كه « حمد » را كليد ذكر و ياد خود قرار داده و آن را سبب فزونى فضل و رحمتش و دليل بر نعمتها و عظمتش ساخته است » ( الحمد « 1 » للّه الّذي جعل الحمد مفتاحا لذكره ، و سببا للمزيد من فضله ، و دليلا على آلائه و عظمته ) .
در اين كه منظور از « ذكر » در اين جا چيست ؟ گاه گفته شده : قرآن مجيد است كه در بعضى از آيات قرآن از آن به ذكر تعبير شده ؛ چرا كه سورهء حمد سرآغاز آن مىباشد ( بنابر اين كه سورهء حمد ، نخستين سورهاى باشد كه بر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله نازل شده يا قرآن به صورت كنونى در زمان پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به دستور حضرتش گردآورى شده و سورهء حمد سرآغاز آن بوده باشد « 2 » ) .
و يا اين كه به چندين سوره از قرآن اشاره است كه با حمد خدا آغاز مىشود ( سورههاى حمد ، انعام ، كهف ، سبأ و فاطر ) .
يا اين كه ذكر ، اشاره به هر گونه ياد خداست و در احاديث اسلامى از پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله وارد شده كه « كلّ كلام لا يبدأ فيه به حمد اللّه فهو أجذم ؛ هر سخنى كه با حمد خدا
هامش
( 1 ) « حمد » در لغت به معناى ستايش كردن در مقابل كار يا صفت نيك اختيارى است و از آن جا كه يكى از كارهاى بسيار نيك ، بخشيدن نعمت به نيازمندان است ، اين واژه به معناى شكر نيز به كار مىرود .
( 2 ) اين احتمال را در تفسير نمونه در بحث سورهء حمد تقويت كردهايم و نام گذارى اين سوره به « فاتحة الكتاب » را در روايات نبوى دليل بر آن مىدانيم .