شرح و تفسير راه شناخت نيكان و بدان
در اين بخش از خطبه ، امام عليه السّلام براى تكميل آن چه در بخشهاى سابق آمد راه شناخت نيكان از بدان را نشان مىدهد ، مىفرمايد : « بدان هر ظاهرى باطنى دارد همانند خود ، آن چه ظاهرش پاك و خوب است باطنش نيز پاك و خوب است و آن چه ظاهرش خبيث و بد است باطنش نيز خبيث است » ( و اعلم أنّ لكلّ ظاهر باطنا على مثاله ، فما طاب ظاهره طاب باطنه ، و ما خبث ظاهره خبث باطنه ) .
اين يك قاعدهء كلى است كه مىتواند در بسيارى از موارد راهگشاى انسان در مسألهء شناخت افراد و جوامع بشرى و تشكيلات مختلف اجتماعى و سياسى و عقيدتى باشد ( هر چند مانند هر قاعدهء كلى ممكن است استثناهايى داشته باشد ) زيرا معمولا اعمال انسانها بازتاب افكار و اخلاق و صفات درونى آنهاست و ظاهر آنان تراوشى از باطنشان است ؛ همان گونه كه در ضرب المثل معروف نقل شده : « از كوزه همان برون طراود كه در اوست » .
بر اين اساس هنگامى كه باطن كسى براى ما مشكوك شود بايد در اعمال او دقت كنيم و از لابهلاى آن به باطن او پى ببريم . قرآن مجيد نيز اين حقيقت را در آيات مختلف تأييد كرده و دربارهء منافقان گاه مىفرمايد :
« قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ وَ ما تُخْفِي صُدُورُهُمْ أَكْبَرُ »
؛ نشانههاى عداوت آنها از دهان و كلامشان آشكار شده و آن چه در دلهايشان پنهان مىدارند از آن مهمتر است » . « 1 » و در جاى ديگر مىفرمايد :
« وَ لَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ »
؛ اگر ما بخواهيم منافقان را به تو نشان مىدهيم تا آنها را به قيافههاشان بشناسى ، هر چند مىتوانى آنها را از سخنانشان بشناسى » . « 2 »
هامش
( 1 ) آل عمران ، آيهء 118 .
( 2 ) محمّد ، آيهء 30 .