كه هيچ ندايى را پاسخ نمىگويند و در برابر هجوم ستمگران كمكى به همسايهء خود نمىكنند و به گريهها اعتنايى ندارند ، نه از بارش باران خوشحال مىشوند ، نه از قحطى مأيوس و ناراحت ، همه گرد هم هستند ولى تنهايند همسايگان نزديكند ولى از هم دورند ، در كنار همند ولى هيچگاه به ديدار هم نمىروند نزديكند اما با هم تماس نمىگيرند . عاقلانى هستند كه دشمنىها از دل آنها رخت بربسته ، و جاهلانى كه آتش كينه در دل آنها فرو مرده ، نه از زيان آنها ترسى است و نه به دفاع آنها اميدى ، برون زمين را به درون آن تبديل كردهاند ، و خانه تنگ و تاريك را به جاى خانههاى وسيع ، غربت را به جاى ديدار اهل و عيال و ظلمت را به جاى نور ، پذيرفتهاند ( آرى در قيامت ) آنها به سوى زمين باز مىگردند ، همان گونه كه در آغاز از زمين ( و خاك ) جدا شدند . اين در حالى است كه همگى پا برهنه و عريانند آنها از روى زمين با اعمال خويش به سوى حيات ابدى و سراى جاودانى كوچ كردهاند ، آن گونه كه خداوند فرموده : « همانطور كه آفرينش را آغاز كرديم ، آن را باز مىگردانيم ، اين وعدهاى است قطعى كه آن را انجام مىدهيم » .
شرح و تفسير سرى به وادى خاموشان بزنيد !
امام عليه السّلام در اين بخش از اين خطبهء بيدارگر كه آخرين بخش خطبه است بار ديگر ياران خود را مخاطب ساخته و آخرين اندرزها را در بارهء بىوفايى دنيا و سرنوشت انسانها در آن ، بيان مىكند ، مىفرمايد : « بدانيد ! - و به يقين مىدانيد - كه سرانجام همگى دنيا را ترك مىگوييد و از آن كوچ مىكنيد » ( فاعلموا - و أنتم تعلمون - بأنكم تاركوها و ظاعنون « 1 » عنها ) .
هامش
( 1 ) « ظاعنون » از مادّهء « ظعن » ( بر وزن دفن ) به معناى كوچ كردن است .