امام عليه السّلام نامى از اين رييس لشكر نبرده ولى قراينى كه در جملههاى بالا و جملههاى بعد مىآيد به خوبى نشان مىدهد كه اشاره به « صاحب الزنج » است همان مردى كه در سال 255 هجرى قمرى در « بصره » قيام كرد و بردگان را دور خود جمع نمود ، و فتنهء بسيار عظيمى در آن جا و نقاط ديگر بوجود آورد ، كه شرح آن در نكتهها خواهد آمد ان شاء اللّه .
تعبير به « لا يكون له غبار » و جملههاى بعد از آن به خوبى نشان مىدهد كه لشكر « صاحب الزنج » لشكر پيادهاى بوده ، چرا كه بردگان اسب و مركبى نداشتند كه بر آن سوار شوند ؛ گروهى پا برهنه و جان به لب رسيده بر ضدّ اربابان قيام كردند و از حدّ گذارندند و جنايات عجيبى مرتكب شدند .
تعبير به « يثيرون الأرض بأقدامهم . . . » نشان مىدهد كه پاهاى آنها برهنه بود و به خاطر اين كه يك عمر با پاى برهنه راه رفته بودند پايشان همچون پاى شتر مرغ پهن شده بود و با اين حال چابك و تندرو بودند .
مرحوم سيّد رضى به اين جا كه مىرسد مىگويد : « يؤمى بذلك إلى صاحب الزّنج ؛ امام با اين سخن به « صاحب الزنج » اشاره مىكند » .
« سپس در ادامهء اين سخن امام عليه السّلام فرمود : واى بر كوچههاى آباد و خانههاى پر زرق و برق شما ! كه بالهايى همچون بالهاى كركسان و خرطومهايى همچون خرطوم فيلها دارد ! ( واى بر آنها ) از ( فتنه ) اين گروه كه كسى بركشتگانشان گريه نمىكند و از گم شدگانشان جستجو نمىشود » ( ثمّ قال عليه السّلام : ويل لسكككم « 1 » العامرة ، و الدّور المزخرفة « 2 » الّتي لها
هامش
( 1 ) « سكك » جمع « سكّة » ( بر وزن سكه ) به معنى راه و كوچه است .
( 2 ) « المزخرفة » به معنى اشياى زينت شده است و از مادّهء « زخرف » كه در اصل به معنى هر گونه زينت و تجمل توأم با نقش و نگار است گرفته شده و گاه به طلا نيز گفته مىشود .