بجرا « 1 » ، و لا ختلتكم « 2 » عن أمركم ، و لا لبّسته عليكم ، إنّما اجتمع رأي ملئكم على اختيار رجلين ، أخذنا عليهما ألّا يتعدّيا القرآن ) .
ولى آنها عقل ( و ايمان ) خويش را از دست دادند و حق را ترك كردند در حالى كه به خوبى آن را مىديدند ، اما چون جور و ستم با هواى نفس آنها سازگار بود با آن همراه شدند در حالى كه پيش از آن كه آن رأى زشت و آن حكم ظالمانه را ابراز دارند با آنها شرط كرده بوديم كه به عدالت داورى كنند و حق را در نظر داشته باشند » ( فتاها عنه ، و تركا الحقّ و هما يبصرانه ، و كان الجور هواهما فمضيا عليه . و قد سبق استثناؤنا عليهما - في الحكومة بالعدل ، و الصّمد « 3 » للحقّ - سوء « 4 » رأيهما ، و جور حكمهما ) .
در واقع جان كلام مولا اين است كه اوّلا : انتخاب حكمين بر اساس فشار جمعيّت شما بر اين امر بود و اگر اين كار خلافى بوده ، خلاف از سوى شماست نه از من ، و ثانيا : ما با آنها شرط كرده بوديم ، كه خدا را در نظر بگيرند و بر اساس آيات قرآن حكم كنند ولى آنها هواى نفس را مقدّم داشتند و از طريق روشنى كه ما به آنها نشان داده بوديم منحرف شدند ، بنابر اين اگر خلافى رخ داده كار آنهاست نه كار من « 5 » .
ولى افراد نادان و متعصّب و لجوج هنگامى كه كار خلافى انجام مىدهند و به
هامش
( 1 ) « بجر » به معناى شرّ و حادثهء مهم ( نامطلوب ) است و به معنى بزرگ شدن شكم يا پر شدن آن نيز آمده است .
( 2 ) « ختلت » از مادّهء « ختل » ( بروزن قتل ) به معنى فريب دادن و غافلگير كردن ، گرفته شده است .
( 3 ) « صمد » به معنى مكان بلند و ناهموار است ، و به معنى قصد كردن و اعتماد نمودن نيز آمده است و در خطبهء بالا به همين معناست .
( 4 ) « سوء » در اين جا مفتوح و مفعول « سبق » مىباشد كه در اوّل جمله آمده است و مفهوم جمله اين است : پيش از آن كه آنها رأى خلاف و ظالمانه اظهار كنند ما با آنها شرط كرده بوديم كه در صورت انحراف از حق رأى شما را نخواهيم پذيرفت .
( 5 ) شبيه همين معنا در خطبهء 177 با اندكى تفاوت آمده است .