شرح و تفسير تحوّلى كه بر اثر بعثت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله به وجود آمد
امام عليه السّلام در آغاز اين خطبه - بعد از حمد و ثناى الهى كه در عبارت بالا ذكر نشده - اشاره به مسأله بعثت پيغمبر اكرم صلى اللّه عليه و آله در آن محيط جاهلى كرده ، مىفرمايد : « امّا بعد ، خداوند سبحان محمّد صلى اللّه عليه و آله را مبعوث كرد در حالى كه هيچ كس از عرب ، كتاب آسمانى نداشت و ادّعاى نبوّت و وحى نمىكرد » . ( أمّا بعد ، فإنّ اللّه سبحانه بعث محمّدا صلّى اللّه عليه و آله ، و ليس أحد من العرب يقرأ كتابا ، و لا يدّعي نبوّة و لا وحيا ) .
اين تعبير اشاره به اكثريّت قاطع عرب در آن زمان است كه آيين بتپرستى را پيشه نموده بودند و دعوت انبياى پيشين را بر طاق نسيان زده بودند . بنابر اين ، وجود اقليّتهاى ضعيف يهود و نصارا در ميان آنها ، منافاتى با حكم عام كه ناظر به اكثريّت قاطع است ، ندارد . اضافه بر اين ، اقليّت يهود ، مهاجر بودند و از « شامات » به « حجاز » نقل مكان كردند ، و اقليّت مسيحيان نيز از « يمن » آمده بودند ، كه هيچكدام ، از عرب محسوب نمىشدند .
اين احتمال نيز وجود دارد كه مراد از كتاب ، كتب آسمانى تحريف نيافته است كه در آن زمان وجود نداشت و اينكه بعضى احتمال دادهاند كه كتاب در اينجا اشاره به خواندن و نوشتن معمولى است ، بسيار بعيد به نظر مىرسد و جملهء بعد بر خلاف آن گواهى مىدهد .
به علاوه ، كسانى كه خواندن و نوشتن بلد باشند در آن زمان وجود داشتند .
امام عليه السّلام در ادامهء اين سخن ، مردم را در برابر دعوت به اسلام به سه گروه تقسيم مىكند : گروهى كه با آغوش باز اسلام را پذيرا شدند و گروهى كه با زحمت اسلام را پذيرفتند و گروه كمى كه با لجاجت و تعصّب ، در برابر آن ايستادند و هرگز آن را پذيرا نشدند و از ميان رفتند .