طرفش ، دو پرتگاه عظيم است ! پرتگاه تعطيل و پرتگاه تشبيه ؛ توضيح اين كه :
در بحث معرفت صفات خداوند ، مانند بسيارى از مباحث ديگر ، افراط و تفريطهايى واقع شده است . گروهى صفات خدا را به صفات مخلوقين و با مقايسه به خويشتن تشبيه كردهاند ؛ صفات خدا را زايد بر ذات او دانسته ( همان گونه كه علم و قدرت و ساير صفات ما زايد بر ذات ما است . روزى عالم نبوده و بعد عالم شدهايم ، روزى قوى نبوده و بعد قوى شدهايم ) . و بسيارى ديگر از صفاتى كه آميخته با انواع نقصها است ، براى آن ذات مقدّس قائل شدهاند و تا آنجا پيش رفتهاند كه براى خدا ، جسم و زمان و مكان و جهت و حتّى دست و پا و موهاى مجعّد و امثال آن قائل شدهاند .
گروه ديگرى ، در جهت مخالف اين افكار تا آنجا پيش رفتهاند كه قايل به تعطيل معرفت صفات شدهاند و گفتهاند ما چيزى از صفات خدا را نمىدانيم و درك نمىكنيم . مبادا اگر به سراغ معرفت صفات او بروند ، گرفتار اشتباهات گروه اوّل شوند و در پرتگاه تشبيه سقوط كنند .
اين دو گروه ، يعنى قائلين به تعطيل معرفت و قائلين به تشبيه ، هر دو در خطا و اشتباهند ! چرا كه در پرتو نور وحى و كلمات معصومين عليهم السّلام گام برنداشتهاند ؛ لذا در تاريكى جهل به بيراهه رفتهاند و اگر به توصيهء امير مؤمنان على عليه السّلام عمل مىكردند نه قائل به تعطيل بودند و نه قائل به تشبيه ؛ بلكه به معرفت اجمالى - كه در جملههاى بعد در اين خطبه آمده است - قناعت مىكردند و براى اين كه از هر گونه خطا مصون بمانند گوش جان به آيات قرآن و كلمات معصومين عليهم السّلام بسپارند و تنها به اوصافى ايمان داشته باشند كه در اين بيانات آمده و چيزى از عقل خود بر آن نيفزايند كه پاى عقل در اين وادى لنگ است . يا به تعبير دقيقتر ، عقل بىكمك وحى و بدون هدايتهاى آن در شرح صفات خدا ناتوان است و اين وادى را بى خضر راه طى
پيام امام امير المومنين ( ع ) ( فارسى ) — صفحة 36
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٣٦