روشن كند . مىفرمايد : « خداوند هنگامى او را به رسالت برگزيد كه ميان او و پيامبران پيشين فاصلهء زيادى افتاده بود ؛ ( به همين دليل ، جهانيان ) از عمل نيك دورى گزيده و منحرف گشته ، و امّتها به جهل و نادانى گراييده بودند » . ( أرسله على حين فترة من الرّسل ، و هفوة « 1 » عن العمل ، و غباوة « 2 » من الأمم ) .
تاريخ جامعهء بشريّت در آستانهء ظهور پيامبر اسلام و مخصوصا جاهليّت عرب ، حقيقت جملههاى بالا را به خوبى تأييد مىكند . « 3 » بديهى است هر قدر شرايط نامساعدتر و حاكميّت جهل و نادانى ، قوىتر و گسترش دامنهء فساد در جامعه بيشتر باشد ، كار رهبران الهى و مناديان عدل و داد و اخلاق و فضيلت ، سختتر و سنگينتر است به همين نسبت ، عظمت مقام آنها به هنگام پيروزى بر مشكلات نمايانتر مىشود .
نكتهها
1 - عظمت مقام پيامبر در نظر ديگران
آنچه در خطبهء بالا دربارهء صفات و فضايل پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و برنامهء هدايت آن حضرت آمده است ، چيزى نيست كه فقط امير مؤمنان على عليه السّلام و دوستان و پيروان او مىگويند ؛ بلكه مطلبى است كه حتّى دور افتادگان و شخصيّتهاى غربى نيز بدان اعتراف دارند .
« برنارد شاو » فيلسوف انگليسى در يكى از گفتههاى خود چنين مىگويد : دين محمّد صلّى اللّه عليه و آله تنها دينى است كه اين واقعيت از آن نمايان است كه براى تمام اشكال زندگى انسانها شايستگى دارد ، به گونهاى كه مىتواند براى هر قوم و گروهى جاذبه داشته باشد . . .
هامش
( 1 ) « هفوه » از مادّهء « هفو » ( بر وزن هفت ) به معناى لغزش است .
( 2 ) « غباوه » به معناى كند ذهنى و كودنى است .
( 3 ) در جلد اوّل اين شرح ، ذيل خطبهء اوّل ، صفحهء 228 به بعد ، بحث گويايى در اين زمينه داشتيم .