لانههاى تابستانى مورچهگان و خانههاى زمستانى حشرات ، و آهنگ اندوهبار زنان غم ديده ، و صداى آهستهء گامها ، آگاهى دارد .
و نيز از جايگاه پرورش ميوهها در درون غلاف شكوفهها ، و از مخفىگاههاى وحوش در درون غارهاى كوهها و اعماق درّهها ، و از نهانگاه پشهها در ميان ساقهها و پوستهاى درختان ، و از محل پيوستگى برگها و شاخهها و از جاى حركت نطفهها از صلت ( پدران ) و آميزش با نطفهء ( مادران ) در درون رحمها مطلع است . او از ابرهاى رقيقى كه ( در آسمان ) پيدا مىشود ، سپس به هم پيوسته ، و متراكم مىگردد و نيز از ريزش قطرات باران از ابرهاى متراكم و آنچه گردبادها با دامن خويش از روى زمين بر مىگيرند و بارانها با سيلاب خود آن را فرو مىنشانند و محو مىكنند و از فرو رفتن جانوران زمين ، در ميان تپههاى شن ( در همه جا و در هر زمان و در هر حال ) به خوبى آگاه است !
شرح و تفسير او از همه چيز آگاه است
با دقّت در بخشهاى مختلف اين خطبهء عجيب ، روشن مىشود كه امام عليه السّلام يك مسير بسيار حساب شده را در « معرفة اللّه » و سپس شناخت اين جهان و بعد از آن ، معرفت انسان و تربيت او پيموده است ؛ با بيانى كه دقيقا خواننده را در مراحل مختلف اين مسير طولانى رهبرى مىكند و به سر منزل مقصود ، يعنى پرورش يك انسان كامل مىرساند .
در فصل گذشته ، بعد از بيان آفرينش زمين و منابع حياتى آن و سپس آفرينش آدم و سرگذشت عبرت انگيز او در بهشت و سپس انتقال به زمين ، پيرامون تقسيم ارزاق و تعيين آجال و سرآمد عمرها سخنان دقيق و بيدادگرى فرمود .