امام عليه السّلام در اين عبارت كوتاه به نكتههاى فراوانى اشاره فرموده ، از جمله اين كه بعضى به طور طبيعى عمر طولانى دارند و بعضى عمر كوتاه و در عين حال ، گاهى همان عمر طولانى بر اثر اعمال بىرويه ، يا انواع گناهان كوتاه مىشود و گاه آن عمر كوتاه به خاطر رعايت مسايل مربوط به تندرستى و يا بر اثر اعمال و كارهاى نيك طولانى مىشود . همچنين به اين نكته اشاره فرموده كه براى مرگ اسباب فراوانى است ؛ اگر انسان بتواند از بعضى بگريزد ، در چنگال ديگرى گرفتار خواهد شد و حتّى نيرومندترين نيرومندان از مرگ در امان نيست ! بنابر اين ، هيچكس نبايد به سلامتى و تندرستى و جوانى و نيرومندى مغرور گردد و هر كس در هر سن و سال و در هر شرايطى بايد با اعمال صالحه آمادهء سفر آخرت باشد . « 1 » بعضى از « شارحان نهج البلاغه » اين احتمال را نيز دادهاند كه مراد از تقديم و تأخير ، اين است كه خداوند طبق مصالحى بعضى را در زمانهاى گذشته آفريده و زمان آنها را مقدّم داشته و بعضى را در زمانهاى بعد آفريده است ، ولى معناى اوّل مناسبتر و آموزندهتر است .
نكته آيا روزى هر كس مقدّر است ؟
نه تنها از عبارت بالا ، بلكه از بسيارى از آيات قرآن و روايات مقدّر بودن روزى استفاده مىشود و در منابع مختلف مىبينيم كه وسعت و فراخى روزى يا تنگى و ضيق آن ، به اراده و مشيّت خداوند نسبت داده شده است ، تا بندگان خود را بيازمايد .
به تعبير ديگر : به هر كس آنچه مصلحتش بوده است داده و براى هر كس آنچه
هامش
( 1 ) دربارهء مسألهء « أجل و سر آمد عمر » بحث مشروحى در جلد سوم ذيل خطبهء 62 بيان شد .