شرح و تفسير ظاهر شدن كوهها و چشمهها
امام عليه السّلام در اين بخش از خطبه - كه بعد از شرح پيدايش زمين بيان فرموده - اشاره به مسألهء پيدايش چشمهها و آثار مهم كوهها در آرامش زمين و زمينيان كرده است و در واقع مهمترين اسباب حيات و زندگى را در زمين برشمرده كه اوّل « آب » است و دوم « آرامش » . مىفرمايد : « هنگامى كه هيجان آب در اطراف زمين فرو نشست ، و زمين كوههاى سخت و مرتفع را بر دوش خود حمل كرد ، چشمههاى آب را از بينى كوهها جارى ساخت ؛ و آن را در دشتهاى گسترده و گودالها ( و بستر رودخانهها ) پراكنده و جارى نمود » . ( فلمّا سكن هيج الماء من تحت أكنافها ، و حمل شواهق « 1 » الجبال الشّمّخ « 2 » البذّخ « 3 » على أكتافها ، فجّر ينابيع العيون من عرانين « 4 » أنوفها ، و فرّقها في سهوب « 5 » بيدها « 6 » و أخاديدها « 7 » ) .
اين تعبير نشان مىدهد كه نخست كوهها بر صفحهء زمين آشكار شدند و سپس چشمهها ؛ اين سخن با مطالعات زمينشناسى هماهنگ است كه نخست پوستهء زمين بر اثر سرد شدن ، چين خوردگىهايى پيدا كرد و در اين چين خوردگىها حفرههاى عظيمى بود كه آب آسمان را در خود جاى مىداد و سپس از گوشهاى به صورت چشمهها جارى مىشد .
تعبير به « عرانين أنوفها » كه به معناى قسمتهاى بالاى بينى است ، در اينجا كنايهء زيبايى است از قلههاى كوهها ؛ و اساسا تشبيه برآمدگى كوهها به بينى تشبيه
هامش
( 1 ) « شواهق » جمع « شاهق » به معناى بلند و مرتفع مىباشد .
( 2 ) « شمخ » جمع « شامخ » و « بذّخ » جمع « باذخ » هر دو به معناى بلند و مرتفع است .
( 3 ) « شمخ » جمع « شامخ » و « بذّخ » جمع « باذخ » هر دو به معناى بلند و مرتفع است .
( 4 ) « عرانين » جمع « عرنين » ( بر وزن عشرين ) به معناى قسمت استخوانى بالاى بينى مىباشد .
( 5 ) « سهوب » جمع « سهب » ( بر وزن فهم ) به معناى دشت است .
( 6 ) « بيد » جمع « بيداء » به معناى دشتهاى گسترده است .
( 7 ) « أخاديد » جمع « أخدود » ( بر وزن خشنود ) به معناى گودال بزرگ است .