درست است كه ما وظيفه داريم تمام الفاظ را كه در قرآن مجيد و تعبيرات معصومين عليهم السّلام به كار گرفته شده ، بر معانى حقيقى حمل كنيم و كنايه و مجاز جز با وجود قراين روشن ميسّر نيست ، ولى با توجّه به تعبيراتى كه در ادامهء اين خطبه دربارهء اوصاف فرشتگان آمده بعيد به نظر مىرسد كه بتوان آنها را بر معناى ظاهرى حمل كرد ؛ مانند : ( و منهم من قد خرقت أقدامهم تخوم الأرض السّفلى . . . ) و همچنين تعبيراتى كه در خطبههاى گذشته دربارهء فرشتگان آمده بود ؛ مانند آنچه در خطبهء اوّل دربارهء فرشتگان آمده : ( و منهم الثّابتة في الأرضين السّفلى أقدامهم ، و المارقة من السّماء العليا أعناقهم . . . ) « گروهى از آنان ( از آن قدر عظيم و بزرگند كه ) پاهايشان در طبقات پايين زمين ، ثابت و گردنهايشان از آسمان بالا ، گذشته است . . . » « 1 » . اين تعبيرات مىتواند قرينهء خوبى باشد بر اينكه اين گونه اوصاف جنبهء كنايى و معنوى دارد نه ظاهرى و مادّى .
سپس در ادامهء اين سخن ، به برخى از ويژگىهاى فرشتگان اشاره مىكند و مىفرمايد : « آنها هرگز ، اسرار شگفتانگيز آفرينش مخلوقات را به خود نسبت نمىدهند ( هر چند خود به فرمان خدا واسطهء در خلق باشند ) و هيچ گاه ادّعا نمىكنند كه در آفرينش چيزى ، با او شركت دارند » . ( لا ينتحلون « 2 » ما ظهر في الخلق من صنعه ، و لا يدّعون أنّهم يخلقون شيئا معه ممّا انفرد به ) . بلافاصله از همان تعبيرى كه قرآن در مورد تسليم مطلق فرشتگان در برابر ارادهء خدا بيان كرده ، استفاده مىكند و مىفرمايد : « بلكه آنها بندگان گرامى ( خدا ) هستند كه هيچگاه در سخن بر او پيشى نمىگيرند و به فرمان او ( بى هيچ كم و كاست ) عمل مىكنند » .
« بَلْ »
هامش
( 1 ) رجوع شود به جلد اوّل پيام امام امير المؤمنين عليه السّلام ، صفحهء 159 .
( 2 ) « ينتحلون » از مادّهء « انتحال » به معناى ادّعا كردن چيزى به نفع خويش است ، در حالى كه تعلّق به ديگرى دارد .