انگيزههاى جهادگران را در حدّ بالا نگه دارد و آنان را به ايثار و فداكارى در راه خدا وادارد . در ضمن اشارتى به ويژگىهاى جنگ « صفّين » و وظايف مؤمنين در اين جنگ دارد .
در اين كه امام عليه السّلام اين خطبه را چه زمانى ايراد فرمود ، ميان شارحان « نهج البلاغه » گفتگو است . « ابن ابى الحديد » مىگويد : « اين خطبه را امام عليه السّلام در آن روزى كه به « ليلة الهرير » منتهى مىشد - طبق نقل بسيارى از روايات - ايراد فرمود » در حالى كه « نصر بن مزاحم » مىگويد : « امام عليه السّلام آن را در نخستين روز جنگ « صفّين » در ماه صفر سال 37 هجرى ايراد كرد . » مؤلّف كتاب « مصادر نهج البلاغه » از « طبرى » نويسندهء كتاب « بشارة المصطفى » - كه از علماى قرن ششم هجرى است - از « ابن عبّاس » چنين نقل مىكند كه مىگفت :
« زنان جهان ، ديگر نمىتوانند شخصيّتى همچون على عليه السّلام بزايند . به خدا سوگند ! من جنگجوى كار آزمودهاى را همانند على عليه السّلام هرگز نديدم ! فراموش نمىكنم روزى در جنگ « صفّين » با او بوديم در حالى كه عمامهء سياهى بر سر داشت و چشمانش همچون چراغ مىدرخشيد ، در كنار هر گروهى از لشكريانش مىايستاد و براى آنان خطبهاى مىخواند ، تا به گروه ما رسيد و اين در حالى بود كه مقدّمهء لشكر « معاويه » كه ده هزار نفر اسب سوار بودند ، نمايان شدند ، گروهى از مردم هنگامى كه آنها را ديدند ، به وحشت افتادند . « امير مؤمنان على عليه السّلام » رو به اهل « عراق » كرد و فرمود :
اينها انسان نماهايى هستند كه دلهاى ناتوانى دارند اگر شمشير اهل حق به آنها برسد ، مانند ملخهايى كه در برابر طوفان قرار گيرند ، به سرعت پراكنده مىشوند ! سپس خطبه بالا را بيان فرمود . » « 1 »
هامش
( 1 ) مصادر نهج البلاغه ، جلد 2 ، صفحهء 53 ( با كمى تلخيص )