شدهاند كه اگر انسان نسبت به گناهى جاهل باشد آن گناه بخشوده است و نيازى به تقاضاى غفران ندارد و لذا پاسخ گفتهاند كه جهل اگر از قصور سرچشمه گيرد و جاهل ، جاهل قاصر باشد ، همين گونه است ، ولى اگر از تقصير سرزند و جاهل مقصّر باشد : جاهلى كه در فراگيرى علم كوتاهى كرده ، قابل سرزنش و ملامت و توبيخ و مجازات است ، بنابراين ، جا دارد كه از خدا نسبت به آنها تقاضاى عفو كند .
يا اين كه منظور گناهانى است كه انسان گناه بودن آن را فراموش كرده و يا در تشخيص گناه بودن آن ، راه خطا رفته است كه اگر آن نسيان و اين خطا زاييده تقصير باشد ، بايد از آن تقاضاى عفو كرد ، همان گونه كه در قرآن مجيد آمده است :
« رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا »
« 1 » .
در واقع تفسيري كه در آغاز گفتيم بازگشت به فراموش كردن موضوع گناه مىكند و دومين تفسير ، به فراموشى حكم گناه بازگشت مىكند . ولى تفسير اوّل ، مناسبتر به نظر مىرسد ، هر چند جمعى از مفسّران ، تفسير دوم را پذيرفتهاند .
اين احتمال نيز وجود دارد كه هر دو معنا ، در مفهوم جمله جمع باشد و امام عليه السّلام تقاضاى آمرزش از همهء آنها مىكند .
در دومين دعا ، امام عليه السّلام اشاره به موضوع مهم ديگرى مىكند و آن پيمانهايى است كه انسان با خود ، يا با خداى خود مىبندد ، سپس به آن وفا نمىكند ، عرضه مىدارد : « خداوندا ! آنچه را از كارهاى نيك كه بر آن تصميم گرفتم و عهد و پيمان بر آن بستم ، ولى وفايى نسبت به آن از من نديدى ، بر من ببخش ! » ( اللّهمّ اغفرلي ما و أيت « 2 » من نفسي ، و لم تجد له وفاء عندي ) .
جملهء « ما و أيت من نفسي » ( پيمانى را كه با خود بستم ) ممكن است اشاره به
هامش
( 1 ) سورهء بقره ، آيهء 287 .
( 2 ) « و أيت » از مادّهء « وأى » ( بر وزن رأى ) به معناى تصميم گرفتن بر چيزى ، توأم با قصد وفاى به آن است و به تعبير ديگر : وعدههايى كه انسان با خويشتن مىگذارد ، در حالى كه « وعده » به معناى قرارهايى است كه انسان با ديگرى مىگذارد ، و گاه هر دو ( وأى و وعد ) به يك معنا به كار مىرود .