در آغاز اين خطبه ، امام ، از كمبود افراد مطيع و فرمانبردار ، شكايت مىكند و در بخش ديگرى ، واقعهء دردناك حملهء بسر به يمن و عوامل پيشرفت و پيروزى او را شرح مىدهد و در بخش آخر ، شكايت به درگاه خدا مىبرد و به افراد سست و منافق و عصيانگر كه در لشكرش بودند ، نفرين مىفرستد .
شرح و تفسير
با اين نفاق و سرپيچى شما چه كارى از من ساخته است ؟
با توجه به آن چه در شأن ورود اين خطبه و حال و هواى حاكم بر آن گفته شد ، تفسير نخستين جملههاى امام در اين خطبه ، روشن است . او مىفرمايد : « بر اثر سرپيچى و نافرمانى و سستى و نفاق مردم ، چيزى براى حكومت من ، جز كوفه كه آن را جمع مىكنم و يا مىگشايم ، باقى نمانده ، ( ما هى « 1 » إلّا الكوفة ، أقبضها و أبسطها ) .
چرا و به چه دليل ، لشكريان امام در عراق و ساير مناطق ، به اين وضع دردناك كشيده شده بودند ؟
اين ، علل و اسبابى دارد كه در نكتهها ، شرح آن خواهد آمد .
مسألهء مهم اينجاست كه بزرگمردى مانند على ، با آن همه شجاعت و با آن همه تدبير ، كارش در برابر دشمنان اسلام ، به خاطر نداشتن نيروى مخلص و وفادار و شجاع و مصمّم ، به چنين روزى بيفتد كه تمام علاقهمندان به حق و عدالت و قرآن و اسلام را در ناراحتى شديد فرو مىبرد .
جملهء « أقبضها و أبسطها » كه از قبض و بسط گرفته شده ، اشاره به حاكميت و فرمانروايى است و با اين تعبير ، امام نشان مىدهد كه مناطق ديگر ، در كفّ با كفايت آن حضرت نبود ، هر چند ظاهرا جزو قلمرو حكومت او محسوب مىشد .
هامش
( 1 ) ضمير « هى » به حكومت يا مملكت باز مىگردد و مفهوم جمله چنين است : « ما الحكومة و المملكة التي تحت سيطرتى الّا الكوفة » .