نيافت . » « 1 » حضرت ، سپس در تعقيب سخنش ، مردم را به چند موضوع مهم سفارش مىكند :
نخست ، به تقوا و پرهيزكارى ، گوشزدشان مىكند و مىفرمايد : « اى بندگان خدا ! تقواى الهى پيشه كنيد ! ( فاتّقوا اللّه ! عباد اللّه ! ) تقوا - كه همان حالت خدا ترسى باطنى و جهتگيرى معنوى و درونى در مخالفت با گناه و توجّه به طاعت پروردگار است - سرچشمهء اصلى تمام نيكىها و خوبىها است و به همين دليل ، در همه جا ، به عنوان مقدمهاى براى ساير توصيههاى مهم اخلاقى و اجتماعى و دينى ، بر آن تأكيد مىشود .
حضرت ، در توصيهء دوم مىفرمايد : « از خدا ، به سوى او فرار كنيد ! ( از غضب و سخط او به سوى رحمت ، و از عصيانش ، به سوى اطاعت ، و از عذابش ، به سوى ثواب ، و از نغمتش به سوى نعمت ) ( و فرّوا الى اللّه من اللّه ) .
اين تعبير ، اشاره لطيفى به مسألهء توحيد افعالى است ، چرا كه انسان ، هر مشكلى در اين جهان پيدا مىكند ، از ناحيهء اعمال او و آثارى است كه خدا ، براى آن اعمال قرار داده است . پس ، مشكلاتش ، به يك معنا ، از سوى او است و مجازاتى است از ناحيهء او ، لذا انسان ، براى حلّ اين مشكلات ، راهى جز اين ندارد كه به سوى او فرار كند ، زيرا « لا مؤثّر فى الوجود الّا اللّه » و هر خير و بركت و نجاتى كه هست ، از ناحيه او است .
قرآن مجيد نيز در باره گروهى از گنهكاران كه مشمول سخط و غضب الهى واقع شده بودند ، مىفرمايد :
« وَ ظَنُّوا أَنْ لا مَلْجَأَ مِنَ اللَّهِ إِلَّا إِلَيْهِ »
، دانستند كه پناهگاهى از خدا ، جز به سوى او نيست . « 2 » اين نكته ، جالب است كه انسان ، در زندگى معمولى ، هنگامى كه از كسى يا چيزى وحشت مىكند ، به شخص ديگرى يا چيز ديگرى پناه مىبرد ، ولى در مورد
هامش
( 1 ) خطبهء 104 .
( 2 ) سورهء توبه ، آيهء 118 .