سپس امام به دومين احتمالى كه گروهى از لشكر عراق در بارهء سبب تأخير پيكار با شاميان مىدادند پرداخته ، مىفرمايد : « اما اين كه مىگوييد : تأخير در جنگ به سبب اين است كه من در مبارزهء با شاميان ترديد دارم ( اشاره به اين كه يقين ندارم آنها راه باطل را مىپويند ) به خدا سوگند ! ( اين تصور باطل و خيال خامى است ) من اگر هر روز جنگ را به تأخير مىاندازم ، به خاطر اين است كه اميد دارم گروهى از آنان به ما بپيوندند و هدايت شوند ، و در لابهلاى تاريكىها پرتوى از نور مرا ببينند و به سوى من آيند » ( و أمّا قولكم شكّا في أهل الشّام ! فو اللّه ما دفعت الحرب يوما إلّا و أنا أطمع أن تلحق بي طائفة فتهتدي بي ، و تعشو « 1 » إلى ضوئي ) .
« و اين براى من بهتر است از كشتن آنها در حالى كه گمراهند هر چند در اين صورت نيز گرفتار گناهان خويش مىشوند » ( و من مسئول بدبختى آنها نيستم ولى ميل دارم تا آنجا كه در توان من است آنها را از لب پرتگاه دور سازم و به جادهء مطمئن سعادت باز گردانم ) ( و ذلك أحبّ إلىّ من أن أقتلها على ضلالها و إن كانت تبوء « 2 » بآثامها ) .
در اينجا امام به نكتهء مهمّى اشاره مىفرمايد و آن اين كه جنگ براى مردان خدا نه يك هدف است و نه نخستين راه درمان ، بلكه آخرين طريق درمان محسوب مىشود ، در آنجا كه هيچ وسيلهء ديگر كارساز نباشد ، آنها سعى دارند حتى اگر ممكن است يك نفر بر اهل ايمان بيفزايند و از پيروان كفر و ظلم و بيدادگرى بكاهند و در حالى كه افراد عادى با سوء ظن و بدبينى به اين صحنهها مىنگرند آنها با اميدوارى و حسن ظن نگاه مىكنند و پيوسته آغوش خود را براى تائبين و نادمين گشودهاند .
تاريخ - به خصوص تاريخ جنگ صفّين - نيز نشان مىدهد كه حسن ظنّ امام در
هامش
( 1 ) « تعشو » در اصل از ماده « عشو » ( بر وزن ضرب ) به معنى تاريكى و عدم وضوح چيزى است و نماز « عشا » را از اين جهت عشا مىگويند كه در آغاز شب خوانده مىشود و « عشى » به معنى آخر روز است كه هوا كم كم تاريك مىشود و « اعشى » به كسى مىگويند كه ديد چشمش ضعيف است .
( 2 ) « تبوء » از ماده « بوء » ( بر وزن نوع ) به معنى رجوع و بازگشت است و گفته مىشود كه ريشه اصلى آن ، به معنى صاف و مسطح كردن است و چون انسان به هنگام ساختن منزل محلّ بنا را صاف مىكند و هر جا برود به منزلگاه برمىگردد ، معنى رجوع از آن اراده مىشود .