مشكل است . به تعبير ديگر : ما به اين امور علم اجمالى داريم نه تفصيلى « 1 » .
سپس در يك نتيجهگيرى دقيق مىفرمايد : « پس او كسى است كه نشانههاى آشكار جهان هستى بر وجود پاكش ، گواهى مىدهد كه دلهاى منكران به وجودش اقرار دارند » ! ( فهو الّذي تشهد له أعلام الوجود على إقرار قلب ذي الجحود « 2 » ) .
در حقيقت منكران ذات پاك او در زبان انكارش مىكنند ولى در دل به بركت آثار صنع او به وجودش اقرار دارند . حتى ممكن است خويش را در صف منكران پندارند در حالى كه نور وجود او در اعماق جانشان پرتو افكن است همان گونه كه قرآن مجيد مىگويد :
« وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ »
. . .
« وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْقِلُونَ »
، « هر گاه از آنان بپرسى چه كسى آسمانها و زمين را آفريده و خورشيد و ماه را مسخّر كرده است ؟ مىگويند : اللّه ، با اين حال چگونه آنان را ( از عبادت خدا ) منحرف مىسازند . . . و اگر از آنان بپرسى چه كسى از آسمان آبى فرستاده و به وسيله آن زمين را پس از مردنش زنده كرده است ؟ مىگويند : اللّه ، بگو حمد و ستايش مخصوص خدا است ، ولى بيشتر آنها نمىدانند » « 3 » .
چگونه مىتوان خدا را انكار كرد در حالى كه در تمام جهان هستى و در سر تا پاى ما آثار صنع او ديده مىشود . تنها مطالعهء يك عضو از وجود خودمان - مانند چشم - كافى است كه ما را به تمام صفات جمال و جلال او آشنا سازد ، چشمى كه از طبقات هفتگانه تشكيل شده و هر كدام با ساختمان مخصوص خود عضوى كامل و شگفت آور است . چشمى كه سلولهاى ظريف آن تمام دانشمندان را حيران ساخته و تمام
هامش
( 1 ) براى توضيح بيشتر به جلد اول پيام امام ذيل شرح ( خطبهء اول ) از صفحهء 82 به بعد مراجعه شود .
( 2 ) « جحود » و « جحد » به معنى انكار كردن آميخته با علم و آگاهى است و به گفتهء راغب در مفردات به معنى نفى چيزى است كه در دل اثبات آن است يا اثبات چيزى كه در دل ، نفى آن است بنا بر اين در مفهوم جحود هميشه يك نوع لجاجت و تعصّب و دشمنى در برابر حق نهفته است .
( 3 ) سورهء عنكبوت ، آيهء 61 - 63 .