مخلوقاتش دور كرده است و نه نزديكيش با خلق ، او را با آنها همسان قرار داده » ، ( فلا استعلاؤه « 1 » باعده عن شيء من خلقه و لا قربه ساواهم في المكان به ) .
ممكن است در ابتدا تصوّر شود كه اين گونه توصيفها با يكديگر متناقض است .
چگونه مىتواند چيزى از همه چيز دور تر و بالاتر و از همه چيز نزديكتر و پايينتر باشد ؟ ! چگونه در عين نزديكى دور و در عين دورى نزديك ، بلكه نزديكترين است ؟ ! آرى اگر با مقياس مخلوقات كه دائما با آنها سر و كار داريم و همهء آنها وجودهايى محدود و متناهى هستند محاسبه كنيم اين تضادها و ضدّ و نقيضها به نظر مىرسد ، ولى توجه به يك نكته راه را براى شناخت صفات خداوند به طور كامل هموار مىسازد و آن اين كه او وجودى است بىنهايت از هر نظر و بىنياز و غنىّ مطلق ، چنين وجودى هيچگونه محدوديتى از نظر زمان و مكان و علم و قدرت ندارد ، بلكه بىنياز از زمان و مكان و برتر از آن است ، در همه جا هست و در هر زمان وجود دارد و در عين حال بىمكان و بىزمان است .
چنين وجودى به همهء اشيا نزديك است و چون شباهتى با آنها ندارد از همه دور است ، از همه چيز آشكارتر است چون همه چيز نشانهء وجود اوست ، و از همه چيز پنهانتر است چون شباهتى به مخلوقات ، كه ما با آنها آشنا هستيم ، ندارد .
بنا بر اين منظور از علو در جملهء بالا برترى وجود و هستى است نه برترى در مكان ، و منظور از قرب و نزديكى ، نزديكى در احاطهء وجودى است نه نزديكى در مكان .
تصديق بايد كرد كه فهم و درك اين صفات براى ما كه هميشه با صفات ممكنات سر و كار داريم آسان نيست ، ولى با كمى انديشه و استفاده از مثال - هر چند مثالهايى ناقص باشد - مىتوان آنها را به ذهن نزديك كرد ، مثلا در برابر اين سؤال كه چگونه مىتواند وجودى همه و در هر زمان باشد و در عين حال زمان و مكان نداشته
هامش
( 1 ) « استعلا » گاه به معنى برتر بودن و گاه به معنى برترى جويى مىآيد و در اينجا به معنى اوّل است .