ليل و غسق « 1 » ، و الحمد للّه كلّما لاح « 2 » نجم و خفق « 3 » ) .
اين تعبيرات اشاره به دو نكته مىكند نخست اين كه حمد و ستايش ما دائمى و هميشگى است و همان گونه كه فرا رسيدن شب و فرو افتادن پردهء تاريكى به طور مرتّب تكرار مىشود و تا دنيا بر پا است رفت و آمد شب و روز بر قرار است حمد و سپاس ما نيز جاويدان مىباشد ، و نيز طلوع و غروب ستارگان هميشگى است ، همچون حمد و ستايش ما .
نكتهء ديگر اين كه تاريكى شب و طلوع و غروب ستارگان از نعمتهاى بزرگ پروردگار است . تاريكى شب به انسان بعد از كار سنگين روزانه آرامش و استراحت مىبخشد ، نه تنها به خاطر اين كه مانع از فعاليتها است ، بلكه به خاطر اين كه نفس ظلمت و تاريكى آرام بخش و خواب آور است ، و به همين دليل بهترين موقع براى خواب عميق و راحت ، شبها و هنگام خاموش كردن چراغها است ، قرآن مجيد در آيهء 72 سورهء قصص ، به اين نكته اشاره كرده مىفرمايد :
« قُلْ أَ رَأَيْتُمْ إِنْ جَعَلَ اللَّهُ عَلَيْكُمُ النَّهارَ سَرْمَداً إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ مَنْ إِلهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِلَيْلٍ تَسْكُنُونَ فِيهِ أَ فَلا تُبْصِرُونَ »
، بگو به من خبر دهيد اگر خداوند روشنايى روز را تا قيامت بر شما جاويدان كند ، كدام معبود غير از خدا است كه شبى براى شما بياورد تا در آن آرامش يابيد ، آيا نمىبينيد ؟ ! و در آيه بعد مىفرمايد :
« وَ مِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَ لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »
، از رحمت او است كه براى شما شب و روز قرار داد تا هم در آن آرامش داشته باشيد و هم براى بهرهگيرى از فضل و روزى
هامش
( 1 ) « غسق » به معنى شدّت ظلمت است و از آنجا كه شب هر چه به نيمه نزديك مىشود تاريكيش بيشتر مىشود ، غسق كنايه از نيمهء شب نيز مىباشد ، به همين دليل مفسران گفتهاند :« أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ »، اشاره به چهار نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء مىكند ،« وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ »، اشاره به نماز صبح است ( سورهء اسراء ، آيهء 78 ) .
( 2 ) « لاح » از ماده « لوح » به معنى آشكار شدن و درخشيدن است ، و در مورد هر موجود صيقلى و درخشنده به كار مىرود . « لوح » نيز به صفحهء سفيد رنگى مىگويند كه از چوب يا فلز ساخته شده باشد .
( 3 ) « خفق » از ماده « خفق » و « خفوق » به معنى تزلزل و تحرّك است به همين جهت هنگامى كه ستاره و يا خورشيد و ماه غروب مىكند اين تعبير در مورد آنها به كار مىرود .