در اينجا اين سؤال پيش مىآيد كه در بسيارى از روايات آمده كه آثار كارهاى نيك و بد انسان بعد از مرگ او به او مىرسد و به اين ترتيب پروندهء اعمال او از نظر حسنات يا سيّئات سنگينتر مىشود ، در حديثى از رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مىخوانيم :
« سبعة اسباب يكتب للعبد ثوابها بعد وفاته ، رجل غرس نخلا او حفر بئرا او اجرى نهرا او بنى مسجدا او كتب مصحفا او ورّث علما او خلّف ولدا صالحا يستغفر له بعد وفاته ، هفت سبب ( از اسباب خير ) است كه ثوابش براى بندهء خدا بعد از مرگ او نوشته مىشود : كسى كه نخلى بكارد ، يا چاه آبى حفر كند ، يا نهرى به جريان اندازد ، يا مسجدى بنا كند ، يا قرآنى [ و يا كتابى سودمند ] بنويسد ، يا علمى از خود به يادگار بگذارد ، يا فرزند صالحى بعد از او بماند كه پس از درگذشت وى برايش استغفار كند . » « 1 » روشن است كه آنچه در اين حديث آمده نمونههاى بارز كار خير است ، و گرنه تمام آثار نيك و سنّتهاى حسنهاى كه از انسان باقى مىماند همين اثر را دارد . آيا اينها با آنچه در بالا گفته شد منافاتى ندارد ؟
پاسخ اين سؤال روشن است ، زيرا انسان بعد از مرگ عمل تازهاى نمىتواند انجام دهد ، نه اين كه آثار اعمال گذشته به او نمىرسد ، آرى پروندهء اعمال جديد بسته مىشود و چيزى بر آن افزوده نمىگردد ، ولى پروندهء اعمال پيش از مرگ همواره گشوده است و انسان از ميوههاى درختهاى اعمال صالحهاش در برزخ و قيامت بهرهمند مىشود . حتى از اعمالى كه فرزند صالح او انجام مىدهد و از آثار تربيت صحيحى است كه او در حال حياتش در مورد فرزند انجام داده بهرهاى به او مىرسد ، و طبيعى است كه انسان از ميوههاى درخت برومندى كه نشانده است بهره ببرد .
هامش
( 1 ) تنبيه الخواطر ، ( طبق نقل ميزان الحكمه ، جلد 3 ، صفحهء 24 - 23 مادهء عمل ) .