خطبه در يك نگاه
همان گونه كه در بالا اشاره شد ، اين خطبه را امير مؤمنان بعد از خاتمهء كار حكمين بيان فرمود .
پيامد حكمين براى جهان اسلام بسيار سخت و ناگوار بود . اين جريان ثابت كرد كه اگر على عليه السّلام آنها را از مسألهء ارجاع به حكميت نهى فرمود و بر لزوم ادامهء جنگ تا پيروزى نهايى توصيه كرد ، دليلش اين گونه پيامدها بود . از اين رو امام عليه السّلام مردم كوفه را سخت سرزنش مىكند و به آنها نشان مىدهد كه اين محصول نافرمانى و پند نپذيرفتن آنان است .
شرح و تفسير
نتيجهء نافرمانى اين است !
شرايطى كه اين خطبه در آن بيان شد شرايطى بسيار دردناك و جانكاه بود .
توطئههاى معاويه و عمرو بن عاص ، با استفاده از جهل و نادانى ابو موسى اشعرى و گروه عظيمى كه پشت سر او ايستاده بودند ، به نتيجه رسيده بود . آنها موفّق شدند كه نتيجهء حكميت را به نفع خود تمام كنند و به پندار خويش امام را از خلافت عزل كرده ، معاويه را بر جاى او بنشانند ! اين در حالى بود كه غم و اندوه قلب امام را مىفشرد ، زيرا از قبل تمام اين امور را پيشبينى فرموده و به مردم عراق و كوفه خبر داده بود ، ولى جهل و عصبيّت و لجاجت و خود خواهى و تنبلى و تن پرورى مانع از آن شد كه نصايح حكيمانهء امام را پذيرا شوند .
به هر حال امام اين خطبه را مانند خطبههاى ديگر ، با حمد و ثناى الهى شروع مىكند ، حمد و ثنايى كه رنگ ديگرى دارد و خدا را حتّى بر اين حادثه دردناك و امتحان بزرگ ستايش مىكند . مىفرمايد : « ستايش مخصوص خداوند است هر چند روزگار حوادث سنگين و مهم ( و دردناكى براى ما ) پيش آورده است . « الحمد للّه و